BÖLÜM 1 - OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞUNU ANLAMAK

MODÜL 3
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU OLAN ÇOCUKLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

Tarama Çalışmaları

Modül Kazanımları

Gelişimsel Geriliği Belirlemeye Yönelik Tarama Testleri

Otizm spektrum bozukluğu olan çocuğun bakımından birinci derecede sorumlu olan kişilerin tarama çalışmalarındaki rolü son derece önemlidir. Çünkü bu kişiler çocukla en uzun süre geçiren, çocukla çok farklı ortamlarda bir arada bulunan ve otizm spektrum bozukluğuna ilişkin belirtileri çocuğun yaşamının ilk yıllarında ilk olarak fark eden kişilerdir.

İşte bu farklılıklardan yola çıkarak olası bir otizm spektrum bozukluğu açısından daha ileri değerlendirmeye geçmeden önce çocuğun genel gelişim ilkeleri açısından otizm spektrum bozukluğu riski taşıyıp taşımadığını değerlendirmek üzere tarama yapmak amacıyla çeşitli gözleme dayalı ya da görüşmeye dayalı testler uygulanır. Bu testlere tarama testleri denir.

Tarama sürecinde tarama araçları kullanılarak çocuğun otizm spektrum bozukluğu olma riski açısından değerlendirme yapılır. Bazı gelişmiş ülkelerde bu tarama testleri belirli dönemlerde (örn., 9., 18., 24., ve 30. ay) yapılan rutin testler arasında uygulanmaktadır. Kontroller sırasında belirli dönemlerde, örneğin 18. ve 24. aylarda, yapılan kontrollerde otizm tarama araçları kullanılarak çocuklar otizm spektrum bozukluğu açısından da taranır. Ülkemizde ise, böyle bir uygulama yoktur. Ailenin başvurusu ya da hekimin yönlendirmesine bağlı olarak tarama testleri uygulanmaktadır. Tarama testleri çocuğun gereksinimlerinin anlaşılmasına zemin hazırlarken çocuk hakkında detaylı bilgiye ulaşmayı sağlayamamaktadır. Çocuk hakkındaki daha detaylı bilgilere değerlendirme yapacak uzman çocuğu gözleyerek ve çocuğun geçmişine yönelik bilgiler toplayarak ulaşabilir. Anne-baba ve öğretmenler olarak çocuğunuzun daha önceki aylara ve yıllara ait video kayıtları varsa bu kayıtların uzmanla paylaşılması daha sağlıklı değerlendirme yapılabilmesi açısından önemlidir.

Gelişimsel açıdan yetersizliği olan çocukları ya da otizm spektrum bozukluğu açısından risk gruplarını belirlemek üzere daha önce söz edilen psikometrik özellikleri karşılayan güçlü değerlendirme araçları kullanılmaktadır. Bu amaçla Dünya’da kullanılan pek çok gelişimsel değerlendirme aracı vardır.

Ülkemizde de geçerliği ve güvenirliği olan aşağıda isimleri sıralanan çeşitli gelişimsel değerlendirme araçları vardır.

  • Denver Gelişimsel Tarama Testi II
  • Ankara Gelişim Envanteri
  • Erken Gelişim Evreleri Ölçeği
  • Gazi Erken Çocukluk Gelişimi Tarama Aracı

  • Denver Gelişimsel Tarama Testi II, Yalaz ve Epir tarafından 1982 yılında standardizasyon çalışması yapılmıştır. Anne-baba ya da birincil bakıcılara sorular yönelterek ve çocuğa yönergeler sunularak doldurulan bir tarama testidir. Test çocuğun yaşına uygun becerilerini değerlendirmek, gelişimsel olarak şüpheli durumları objektif olarak ölçmek, risk altındaki çocukları izleyebilmek için kullanılır. Test 0-6 yaş gelişim dönemlerine göre geliştirilmiş olup dört alt bölüm ve 166 sorudan oluşur. Psikoloji, psikolojik danışmanlık ve rehberlik, çocuk sağlığı ve gelişimi bölümü mezunları test eğitimini alarak kullanabilmektedir.

    Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE), Savaşır, Ergin ve Sezer tarafından 1993 yılında geliştirilmiş olan bir tarama testidir. Çocuğun gelişim alanlarındaki (dil-bilişsel, ince motor, kaba-motor, sosyal beceri-özbakım) becerilerini değerlendirmek, gelişimsel olarak şüpheli durumları objektif olarak ölçmek ve risk altındaki çocukları izleyebilmek için kullanılır. AGTE 0-6 yaş gelişim dönemlerine göre geliştirilmiş olup 154 maddeden oluşur. Psikoloji, psikolojik danışmanlık ve rehberlik, çocuk sağlığı ve gelişimi bölümü mezunları test eğitimini alarak kullanabilmektedir.

    Gazi Erken Çocukluk Gelişimi Tarama Aracı (GEÇTA), Temel, Ersoy, Avcı ve Turla tarafından 2005 yılında geliştirilmiştir. Çocuğun ayrıntılı olarak değerlendirilmesi, eğitim yaşantılarının düzenlenmesi ve çocuklardaki gelişimsel geriliklerin erken tanılanmasında kullanılır. GEÇTA dört alt bölüm ve toplam 249 maddeden oluşur. Psikoloji, psikolojik danışmanlık ve rehberlik, çocuk sağlığı ve gelişimi ve özel eğitim öğretmenliği bölümü mezunları tarafından eğitimi alınarak doldurulabilmektedir.

    Erken Gelişim Ölçeği, Ages and Stages Questionnaire isimli ölçeğin Türkçe versiyonu olarak Gül-Kapçı, Küçüker ve Uslu tarafından 2010 yılında hazırlanmıştır. Çocuğun gelişim alanlarındaki (dil becerileri, kişisel beceriler, sosyal beceriler, küçük ve büyük motor becerileri ve problem çözme) becerilerini değerlendirmek, gelişimsel olarak risk grubunda bulunan ya da gelişimsel geriliği olan çocukların gelişimlerini düzenli olarak ölçmek üzere kullanılır. Ölçek anne-babalar tarafından ya da psikoloji, psikolojik danışmanlık ve rehberlik, çocuk sağlığı ve gelişimi bölümü mezunları tarafından doldurulabilir. Ölçek 154 maddeden oluşur.

    Çocukta bu gelişimsel değerlendirme ölçeklerinin kullanımıyla bir gerilik olduğu ve otizm spektrum bozukluğu açısından risk grubunda olduğu belirlenirse, bu durumda çocuk otizm spektrum bozukluğunu belirlemeye yönelik değerlendirme araçları kullanılarak değerlendirilir.