BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 7
YENİ DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA

Pekiştirme

Modül Kazanımları

Pekiştirme davranış kontrolü sürecinde uygun olmayan davranışın yerine yerleştirilecek olan uygun davranışın kazandırılmasında kullanılır. Aynı zamanda beceri ve kavram öğretimi sırasında uygulanan öğretim uygulamalarının etkililiğini güçlendirmek amacıyla öğretim sırasında da yoğun olarak kullanılır.

Pekiştirme bir davranışın ardından sunulan ve davranışın ileride tekrar sergilenme olasılığını artıran duruma verilen addır. Pekiştirme her zaman için sadece uygun davranışların arttırılmasında ya da kazandırılmasında değil uygun olmayan davranışların artmasına ya da kazanılmasına yol açar. Dolayısıyla, pek çok davranış üzerinde önemli etkisi vardır. Örneğin, çocuğunuza uygun olmayan bir davranışından sonra sunduğunuz ilgi çocuğunuzun o davranışı ileride de sergilemesine yol açabilir. Dolayısıyla, çocuğun davranışlarına karşı sizin ya da ortamdaki diğer kişilerin sunduğu tepki ve nesneleri pekiştirmeye yol açıp açmadıklarını belirleme açısından değerlendirmemiz gerekir.

Pekiştirme sırasında sunulan sözel övgü, nesne, olaya pekiştireç denir. Pekiştirme davranış kazandırmak artırmak üzere kullanılan tekniğe verilen isimken pekiştireç bu süreçte kullanılan araçtır. Pekiştireçler oldukça bireyselleştirilmiş araçlardır. Şöyle ki, bir çocuk için pekiştirici etkisi olan herhangi bir durum, olay ya da sözel övgü bir başka çocuk için pekiştirici etki göstermeyebilir. Aynı zamanda, belirli bir zamanda bir çocuk için pekiştirici olan bir durum, nesne ya da olay farklı bir zamanda aynı çocuk pekiştirici olmayabilir. Dolayısıyla, anne-babalar ve eğitimciler olarak mutlaka bu bakış açısıyla gözlemci olmalısınız ve çocuklarınızda en etkili olan pekiştireçlerin neler olduğu konusunda karar almalısınız.

Pekiştirme artırılmak istenen davranışın gerçekleşmesinden sonra hoşa giden uyaranın ortama sunulmasıdır. Örneğin, çocuğunuzu “ayakkabısını çıkarıp bırakması gereken yere düzgünce bıraktığı için” sözel olarak pekiştirebilirsiniz ve bu pekiştirme çocuğunuzun benzer durumda aynı davranışı tekrar sergilemesine yol açabilir. Ya da öğretmeye çalıştığınız bir beceri olan “el yıkama” davranışından sonra çocuğunuza sunduğunuz sözel övgü, sevdiği bir çizgi filmi izletmek ya da hoşlandığı bir etkinlik olan birlikte köpük yapmak ileride el yıkama davranışının tekrar sergilenmesine yol açabilir. Pekiştireç sunarken ki vücut diliniz, ses tonunuz, heyecan ve coşkunuz çocuk tarafından anlaşılabilir olmalıdır. Diğer bir deyişle, pekiştireci sunarken mutlaka memnuniyet bildiren abartılı bir ses tonu ve coşkulu bir ifadeyle gülümseyerek sunmaya özen gösteriniz.

Pekiştireç Türleri

Otizmli çocuklar ile çalışırken çocukta işe yarayacak olan pekiştireçlerin belirlenmesi son derece önemlidir. Pekiştireçler davranıştan sonra sunulan ve davranışın tekrarlanma olasılığını artıran her türlü nesne, olay, durum olabilir. Öncelikle belirlenen pekiştireçlerin çocuğun motivasyonunu artırdığından emin olunmalıdır. Diğer bir deyişle, çocuğun ulaşabilmek için gayret sarf edeceği bir durum olduğundan emin olalım. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarla çalışırken bilinmesi gereken önemli bir nokta normal gelişim gösteren çocuklarda işe yarayan bazı pekiştireçlerin otizmli çocuklarda işe yaramayabileceğidir. Aynı zamanda otizm spektrum bozukluğu olan bir çocukta işe yarayan bir pekiştreç başka bir çocukta işe yaramayabilir; hatta itici olabilir. Örneğin, bir çocuk kadife gibi bir kumaşa dokunarak bir haz elde ederken diğeri için kadife bir kumaşa dokunmak rahatsız edici olabilmektedir. Dolayısıyla, çocukta gerçekten işe yarayan pekiştireçler seçilmelidir.

Pekiştireçler birincil ve ikincil pekiştireçler olmak üzere iki genel grupta toplanabilir. Birincil pekiştireçler yiyecek, içecek ve çocuğun fiziksel olarak rahatını sağlamaya yönelik olan pekiştireçlerdir. Küçük çikolata parçaları, kahvaltı gevrekleri, küçük kek parçaları, çeşitli içecekler özellikle küçük çocuklarda davranış değişikliği ve öğretim sırasında öncelikle kullanılan ve işe yarayan birincil pekiştireçlerdir. Süt, meyve suyu, su gibi içecekleri pekiştireç olarak kullanmak kolayca dökülüp saçılabildiği için pratiklik açısından bir parça zordur. Birincil pekiştireçlerin pekiştirici etkisini çocuğa öğretmeye gerek yoktur çünkü sunulan durumlar doğal olarak pekiştiricidirler.

İkincil pekiştireçler ise sözel övgü, hoşa giden bir nesnenin verilmesi, hoşa giden bir etkinliği yapması için çocuğa izin verilmesi ya da sembol (örn., marka, jeton) biriktirerek ileride hoşa giden bir nesne ya da etkinlik ile değiş tokuş yapılması uygulamalarını içerir. İkincil pekiştireçler sosyal, nesne, etkinlik ve sembol pekiştireçlerden oluşur. Birincil pekiştireçlerle bir süre çalıştıktan sonra ikincil pekiştireçlerin kullanımına geçilmelidir. İkincil pekiştireçlerin kendiliğinden pekiştirici etkileri yoktur; bu etki öğrenilerek kazanılır. Pekiştirici etkisini kazandırmak istediğiniz olay ya da nesne bir süreliğine birincil pekiştireçlerle birlikte sunulur ve çocuk bu durumu pekiştirici bulmaya başladıkça birincil pekiştireçler giderek daha az sunulur. Konuyla ilgili ayrıntılı açıklamalar için Modül 4’ü tekrar incelemenizi öneririz.

Etkinlik pekiştireçlerinde çocuğun uygun davranışı sergilemesinin ardından yapmaktan hoşlandığı bir etkinliği sergilemesine izin verilmesidir. Eşleme çalışmasının hemen ardından çok sevdiği çizgi filmi izlemesine izin vermek etkinlik pekiştireçlerine bir örnek olarak verilebilir. Etkinlik pekiştireçleri çocuğun yapmaktan hoşlanmadığı bir çalışmayı tamamlamasından sonra da sunulabilir. Oyun etkinlikleri, bilgisayar kullanma, film izleme gibi etkinlikler etkinlik pekiştireçlerine örnek verilebilir. Aşağıda örnek verildiği gibi, yüz yıkama alışkanlığını kazandırmak için “önce yüzünü yıka sonra parka gidelim biçiminde” görsel olarak da sunulabilir.

İkincil pekiştireç türlerinden bir diğeri sembol pekiştireçlerdir. Sembol pekiştireçler kendi başlarına anlamı olmayan ancak biriktirerek pekiştirici anlamı olan jeton, para, marka türündeki pekiştireçlerdir. Çocuğa bu tür pekiştireçlerin kullanımı öğretilmelidir. Sembol pekiştieç kullanımı konusunu modülün ilerleyen bölümlerinde bulabilirsiniz.

Etkili Pekiştireç Belirleme Süreci

Pekiştireçleri belirlerken akılda tutmamız gereken nokta otizmli çocukların hoşlandığı nesne, durum ya da olayların çok farklı olabileceği gerçeğidir. Dolayısıyla, çok çeşitli olay, durum ve nesneler pekiştireç olarak kullanılabilir. Sizlere ipucu olması amacıyla pekiştireçler örneklerine  yer verilmiştir; ancak, yaratıcılığınızı kullanarak çok çeşitli pekiştireçleri de kullanabileceğinizi anımsatmak isteriz. Çocuk için etkili olan pekiştireçleri belirlemek üzere sıralanan önerilerden bir ya da birkaçını bir arada kullanabilirsiniz:

Etkili pekiştireçleri belirlemenin en bilinen ve basit yolu çocuğu iyi tanıyan kişilere sormaktır. Çocuğu en iyi tanıyan kişiler olarak anne-babaların görüşleri etkili pekiştireçleri belirleme açısından paha biçilmez öneme sahiptir. Otizmli çocukla çalışmaya başlayacak olan anne-baba ya da eğitimciler olarak sizlere pekiştireçleri belirlemek üzere aşağıda sıralanan noktaları uygulamanızı öneririz:

    • Çocuğun önüne renkli, farklı biçimlerde, ses çıkaran, ilginç nesneler ve farklı yiyecekler yerleştirerek çocuğun en çok hangisine ya da hangilerine ilgisini yönelttiğini gözlemeye başlayın.
    • Bunlardan bazılarından bir parça alıp yiyin, bazılarıyla oynayın ya da uygun şekilde ilginizi yöneltin.
    • Sunduğunuz nesnelere çocuğun ilgisini yöneltmesini bekleyin.
    • Çocuk önüne yerleştirilen nesnelerden herhangi birine ulaştığı zaman nesneyi almasına izin verin.
    • Aynı zamanda çocuk elde ettiği oyuncakla oynarken ya da yiyeceği yerken siz de çocuğa ilginizi yöneltin, sarılın ya da başını okşayın. Bu şekilde davranarak pekiştirici etkiyi kurmakla birlikte kendinizi pekiştireçle eşleştirirken aynı zamanda, sunduklarınız arasından çocuğun hoşlandığı nesnelerin neler olduğunu da belirlemiş olursunuz.
    • Çocuğunuzun sözel becerileri yeterli ise kendisine sorular sorarak sunmanızdan hoşlandığı nesne, olay, durum ve ifadeleri belirtmesini isteyebilirsiniz.
    • Çocuğunuz okur-yazar ise kendisine sunulmasından hoşnut olacağı pekiştireçleri kendisine verdiğiniz bir tabloda işaretlemesini isteyebilirsiniz. Okuryazar değil ise, sunabileceğiniz pekiştireçlerin resimlerinden bir görsel tablo oluşturarak tercih ettiklerini belirtmesini isteyebilirsiniz. Aşağıdaki fotoğraflarda hem yazılı hem de görsel olarak hazırlanmış pekiştireç listesini görmektesiniz.

Pekiştireç belirlemek üzere kullanılan daha sistematik bir yol ise, etkili pekiştireç değerlendirmesi yapmaktır. Bu değerlendirmenin temel mantığı çocuğun önüne aynı anda birden çok tercih edebileceği nesne yerleştirerek öncelikli olarak tercih ettiklerini belirlemektir. Çocuğun bu değerlendirmede daha az tercih ettiği ya da hiç tercih etmediği durumların pekiştirici etkisinin olmadığı ya da çok az olduğu açıkça görülmeli ve pekiştireç olarak kullanılmamalıdır. Etkili pekiştireç belirlemeyle ilgili açıklamaları aşağıda bulabilirsiniz.

Sistematik Etkili Pekiştireç Değerlendirmesi: Çocuğunuz için en etkili yiyecek-içecek pekiştireçlerini belirlemede zorluk yaşıyorsanız, sistematik bir pekiştireç değerlendirmesi gerçekleştirmeyi düşünmelisiniz. Bu amaçla, olası yiyecek-içecek pekiştireçlerini hazırlayarak bir form geliştirin. Formda olası yiyecek-içecek pekiştireci sayısının beşle çarpımı kadar deneme sütununa yer verin. Örneğin, eğer beş olası yiyecek-içecek pekiştireciniz varsa, 25 deneme yapacaksınız demektir. Olası yiyecek-içecek pekiştireçlerinin adlarını alt alta, aşağıda yer verilen örnekte olduğu gibi, forma yazın. İlk beş denemede ilk üç pekiştireci kullanmaya özen gösteriniz. Dolayısıyla, bu pekiştireçlerin her birinin karşısındaki ilk beş deneme kutucuğunu X işaretiyle işaretleyin:

Çocuğunuza bu üç pekiştireci sunduğunuzda en çok ilgi gösterdiği (seçtiği) pekiştirecin yanına “+” işareti koyarak bu seçilen pekiştirecin ne olduğunu belirtin. Örnekten de anlaşıldığı gibi kuru üzüm, meyveli yoğurt ve top şeker arasında kuru üzümü üç kez seçmiştir. Dolayısıyla, örnekte çocuğun en çok tercih ettiği pekiştireç kuru üzümdür. Kuru üzümü etkili pekiştireç olarak belirlemiş bulunuyorsunuz. Kuru üzümle başka deneme yapmanıza gerek yok artık,  etkili pekiştireç listenize kuru üzümü alabilirsiniz!

Bir sonraki basamakta, ilk beş denemede az tercih edilmiş ya da hiç tercih edilmemiş olan ikinci ve üçüncü pekiştirecin yanında dördüncü pekiştireci kullanarak birinci basamaktaki işlemleri yineleyin. İkinci basamakta yer alan beş deneme sonucunda formunuzun şöyle bir görünüm aldığını düşünelim:

Gördüğünüz gibi, ilk beş denemede hiç seçilmemiş olan meyveli yoğurt, ikinci beşli denemede tam dört kez seçilmiş! Bu nedenle, önceki denemelerde az seçilen ya da hiç seçilmeyen olası pekiştrieçlerin farklı kombinasyonlarla tekrar tekrar sorulmasıyla çocuğunuz için etkili olan pekiştireçleri daha gerçekçi biçimde belirleyebilirsiniz.

Yukarıdaki işlemleri olası pekiştireçlerin tümü için yürütüp, en etkili iki – üç yiyeceği ya da içeceği belirleyiniz. Öğretim oturumlarında bu pekiştireçleri kullanmaya özen gösteriniz. İlerleyen günlerde ve haftalarda çocuk için etkili olan yeni yiyecek-içecek pekiştireçleri belirlemek için çaba göstermelisiniz. Çocuğunuz için belirlemiş olduğunuz pekiştireçlerin pekiştirici etkisinin azaldığını gözlemlediğiniz zamanlarda yeni ekleyeceğiniz yiyecek-içecek listeleri ile sistematik pekiştireç değerlendirmesi yaparak çocuğunuz için etkili olan pekiştreçleri belirleyiniz.

Öğretim sırasında en rahat kullanılabilecek yiyecek pekiştireçleri; küçük çikolata parçaları, yumuşak şekerler, bisküvi parçaları, minik krakerler, kuru yemiş, kahvaltı gevreği, meyveli yoğurt, puding gibi yiyeceklerdir. İçecekleri yeğleyen çocuklarla da, birkaç yudumluk miktarlarda meyve suyu, çay, ayran, süt gibi içecekler kullanılabilir. Ancak, içeceklerin pekiştireç olarak kullanımının, yiyecek kullanımına kıyasla daha zahmetli olacağını unutmayınız.

Genel kural olarak, yiyecek-içecek pekiştireçlerini, sizin kolaylıkla ulaşabileceğiniz ama çocuğunuzun ulaşamayacağı şekilde bulundurmaya özen gösteriniz. Örneğin, yiyecek pekiştireçleri bölmeli ve kapaklı plastik kutularda tutulabilir. Yeni bir denemeye başlarken, o denemede kullanacağınız pekiştireci elinizde hazır tutuyor olmanız (mümkünse) işinizi kolaylaştıracaktır. Pekiştireci çocuğunuzun 4-5 saniye, en fazla 10 saniye kadar bir sürede tüketiyor olması idealdir. Çocuğunuz, ilk zamanlar yiyecek-içecek kabul etmeme eğilimi gösterebilir. Büyük bir olasılıkla, izleyen haftalarda bu sorun sizin tutarlı bir tutum sergilemenize bağlı olarak çözülecektir. Ayrıca, öğretim oturumları zamanında çocuğunuzun tıka-basa tok olmamasına dikkat etmeniz de işleri kolaylaştırabilir.

Pekiştireç menüsü (listesi oluşturma) hazırlayınız: Çocuğunuzda işe yaradığını gördüğünüz/düşündüğünüz pekiştireçlerden bir liste oluşturun. Liste daha önce açıklandığı gibi gibi yazılı ya da görsel olarak hazırlanabilir. Çocuk etkinliği uygun biçimde tamamladıktan sonra istediği pekiştireci menüden okuyarak ya da göstererek edinebilir.

Çocuğunuzda işe yarayacak pekiştireçleri belirlemek uygulamanın başarı ile yürütülmesinde son derece önemlidir. Belirlediğiniz pekiştireçlerden bir pekiştireç menüsü oluşturacağınız zaman pekiştireçleri çeşitlendirmeyi unutmayın. Pekiştireçleri çeşitlendirme ifadesi ile hep aynı tür pekiştireçlerin kullanımını tercih etmemenizi kast ediyoruz. Aynı pekiştireçleri kullanma yoluna giderseniz çocuğun pekiştirece karşı doygunluk geliştirmesine yol açarsınız ki bu durum süreç içinde sizi uğraştırabilir. Diğer bir deyişle, çocuğunuz söz konusu pekiştireci elde edebilmek için artık çalıştığınız davranışı sergileme eğilimini göstermeyebilir.

Pekiştireci ne sıklıkla ve nasıl sunulacağınızı belirleyiniz: Pekiştireçler ya sürekli sunulur ya da çocuğun performansına bağlı olarak giderek seyrekleştirilerek sunulur. Pekiştireç kullanımında ulaşılmak istenen nokta çocuğun davranışı sergilemesinin kendisi için pekiştirici olmasıdır. Ancak, ne yazık ki her zaman bu hedef karşılanamayabilir. Bu durumda da pekiştireç sunulmaya devam edilir.

Tüm bu sıralanan noktalara ek olarak çocuğunuzun yaşı ve işlevde bulunma düzeyi, öğretilmesi hedeflenen davranışlar ve bu davranışların sonuçlarının pekiştirici etkilerini (örn., kendisi için buzdolabından “süt alma” davranışının sonucunda sütü içmesi doğal pekiştireç olabilir) dikkate alınarak çocuğunuz için etkili olan pekiştireçleri belirlemelisiniz.

Pekiştirme Tarifesi

Pekiştirecin ne sıklıkla sunulacağına ilişkin temel kuralımız yeni bir davranışın öğretimi gerçekleştiriliyorsa bu durumda çocuğun sergilediği her doğru davranışın pekiştirilmesidir. Bu uygulamaya sürekli pekiştirme denir. Sürekli pekiştirmenin öğretimin ilk başlarında tercih edilmesinin nedeni çocuğun doğru tepkisinden hemen sonra sunularak çocuğa yaptığının doğru olduğunun ifade edilmesi ve davranışının böylece şekillendirilmesidir.

Çocuk hedef davranışta ölçütü karşılar düzeye ulaştıkça pekiştireçler daha seyrek sunulmalıdır. Yeni öğrenilen davranışlarda pekiştirme ölçüte ulaşılır ulaşılmaz sonlandırılırsa öğrenilen davranışın sönmesi söz konusu olmaktadır. Bu nedenle her doğru davranışın değil belirli bir sistematik benimseyerek (örn., her üçüncü doğru davranışta bir yani çocuk hedef davranışı üç kez doğru sergilediğinde üçüncü doğru davranıştan sonra pekiştireç sunma, zincirleme davranışlarda ise çocuk basamakların tümünü doğru biçimde sergilediğinde pekiştirme yani davranışın tamamının doğru olarak sergilenmesini pekiştirme) pekiştireçlerin seyrekleştirildiği bir sistem belirlenmelidir. Aşağıda pekiştireci ne sıklıkla ne nasıl sunacağınıza ilişkin ipuçları sıralanmıştır:

  • Uygulamanın başında çocuğunuz hedef davranışı her sergilediğinde pekiştireç sunun.
  • Çocuk ölçütü karşılamaya başlayınca pekiştireçleri daha seyrek sunun (Öğrenme gerçekleştikten sonra bir süre daha pekiştireç sunmaya devam edin böylece çocuğun edindiği davranışı unutmasını önleyebilirsiniz; yoksa davranışta sönme olacaktır).
  • Çocuğa pekiştireç sunarken davranışı doğru yaptığını ifade edin (örn., “Yerinde 5 dakika sessizce oturdun. Şimdi basketbol oynayabilirsin”).
  • Sunacağınız pekiştireçleri küçük miktarlarda (örn, küçük bir kurabiye parçası), sürelerde (örn., kısa süreli olarak köpük yapma) sunun.
  • Yiyecek içecek türünde pekiştireçleri ikincil pekiştireçlerle birlikte sunun.

Bu aşamaları uygun biçimde gerçekleştirmek aile ve uzmanlar için kimi zaman sorun oluşturabilmektedir. Bu açıdan herhangi bir basamağı atlamamak ve süreci doğru uygulayabilmek için “Pekiştirme Uygulama Kontrol ”ni incelemenizi öneririz.

Hangi pekiştireç türüne daha sık yer vermeliyim?

Aslında bu sorunun yanıtı son derece basit! Hangi tür pekiştireç çocuğunuzda daha çok işe yarıyorsa ve siz hangi tür pekiştireci kolayca sunuyorsanız bu pekiştireci öncelikli olarak kullanmayı tercih etmelisiniz. Davranış değişikliği ya da öğretimin başında çocukta hangi pekiştireçler etkili ise bunlarla öğretime başlayın ve giderek daha sistematik bir biçimde özellikle ikincil pekiştireçlerin kullanımına geçin.

Birincil pekiştireçlerden yiyecek içecek pekiştireçlerinin özellikle ikincil pekiştireçlerin etkisini tam olarak kavrayamamış olan çocuklarda çok önemli etkileri vardır. Ancak, bu pekiştireçlerin çok ve değiştirilmeden sunuluyor olmasının da çocukta aşırı doygunluğa yol açarak pekiştirici etkilerinin azalmasına ya da tamamen ortadan kalkmasına yol açacağı da unutulmamalıdır. Birincil pekiştireçleri kullanırken aşağıda sıralanan bazı basit kuralları anımsamak pekiştireçleri daha etkili kullanmamıza yardımcı olacaktır:

  • Çocuk aç olduğu zaman bu tür pekiştireçlerin kullanımına yer veriniz,
  • Tok çocukla çalışmak gerektiğinde şekerli yiyecekleri aşırıya kaçmadan pekiştireç olarak kullanınız,
  • Cips, tuzlu krakerler gibi tuzlu pekiştireçler kullanılacağı zaman su gibi içecek pekiştireçlerinin de kullanımına yer veriniz.

Zaman içinde yiyecek-içecek pekiştireçlerinin daha doğal olan ikincil pekiştireçlerle yer değiştirmesini planlamalısınız. Bu nedenle, birincil pekiştireç kullandığınız her zaman sözel pekiştireçlere ya da çocuğun hoşlandığı etkinliklere daha da uygun olanı doğal olarak pekiştirici etkisi olan uygulamalara pekiştireç olarak yer vermelisiniz. 

İkincil Pekiştireçlerin Pekiştirici Etkilerini Nasıl Öğretebilirsiniz?

Pek çok çocukta farklı durum, nesne ya da olaylar daha önce sunulmadığı için ya da çocuk deneme konusunda istekli olmadığı için pekiştirici etkisi olup olmadığı bilinememektedir. Çocuğunuz başlangıçta kendisine sunulan yeni durumlarla ilgilenmek ya da denemek istemeyebilir. Örneğin, çocuğunuzun ilgi duymadığı yeni bir oyuncağı pekiştireç olarak kullanmak istemeniz, çocuğun oyuncağa dokunması, ilgisini yöneltmesi durumunda en sevdiği pekiştireç olan kuru üzümü kendisine pekiştireç olarak sunabilir ve böylece çocuğa hem işle ilgili olma davranışını kazandırmayı sağlayabilir hem de yeni oyuncağın pekiştirici etkisini ortaya koyabilirsiniz. Kısaca, çocuğunuza ikincil pekiştireçleri sunarken ilk başlarda birincil pekiştireçlerle birlikte sunarsanız zamanla bu ikincil pekiştireçlerin pekiştirici etkisi öğrenilmiş olur. Örneğin, çocuğunuzu sergilediği olumlu bir davranış için bir parça yiyecek pekiştireci sunarken coşkulu bir biçimde bir sosyal pekiştireci de “Bravo sana, çok iyiydi” sunarsanız bu sosyal pekiştreç zamanla kendi başına pekiştirici bir etki gösterir. Bu sürece birincil ve ikincil pekiştireçlerin eşleştirilmesi denir. Bu eşleştirmenin başarıyla gerçekleşmesi sayesinde yiyecek pekiştirecini vermeyip yalnızca çocuğunuza sosyal pekiştireçle pekştirebilirsiniz.

Pekiştireç Sunarken Dikkat Etmeniz Gerekenler Noktalar

Pekiştireci hedef davranışın hemen ardından sunmaya özen göstermelisiniz: Pekiştireci hedef davranışın hemen ardından sunarak hem davranışın ileride gerçekleşme olasılığını artırmış olursunuz hem de çocuğunuzun bu davranışın ardından pekiştireç geleceğini anlamasını sağlamış olursunuz. Unutmayalım ki hedef davranış ile pekiştireç arasındaki süre uzarsa davranışın gerçekleşme olasılığı azalır. Araştırmalar davranış ve pekiştireç arasında bir süre bırakılmaması durumunda pekiştirmenin en etkili olduğu durumun oluşturulduğunu ifade eder.   

Pekiştireci yalnızca hedef davranış gerçekleştikten sonra sunmaya özen göstermelisiniz: Çocuğunuzun pekiştirece yalnızca hedef davranıştan sonra ulaşmasını sağlayın. Böylece, çocuğunuz pekiştirece hedef davranış gerçekleşmedikçe ulaşamayacağından çocuğunuzun hedef davranışı sergilemek için motivasyonunu artırmış olursunuz.Birincil pekiştireçleri özellikle sosyal pekiştireçlerle birlikte kullanmaya gayret ediniz: Küçük yaştaki otizmli çocuklara yeni davranışların öğretiminde birincil pekiştireçler etkilidir. Ancak, sosyal pekiştireçleri birincil pekiştireçlerle birlikte kullanarak çocuğunuzun bu pekiştireçlerden hoşlanmasını sağlamaya gayret etmelisiniz. Bu süreci eşleştirme olarak açıklamıştık. Böylece, çocuğunuzun yaşı ilerledikçe daha doğal olan sosyal pekiştireçleri daha rahat kullanabilirsiniz ve aynı zamanda sürekli olarak birincil pekiştireç bulundurmayı planlama durumunda kalmazsınız.

Birincil pekiştireçleri zamanla daha az sunmayı planlayınız: Çocuğunuz hedef davranışta ilerleme kaydedip tutarlı bir biçimde sergilemeye başladığında kullanmakta olduğunuz birincil pekiştireci daha seyrek sunmaya başlayın. Unutmayalım ki birincil pekiştireçlerin sürekli olarak sunulması istendik bir durum değildir.

Pekiştireçleri çocuğunuzda aşırı doygunluk yaratmayacak biçimde sunmalısınız (Pekiştireci küçük miktarlarla, sürelerle sunmaya özen göstermelisiniz): Pekiştireçlerin çok fazla miktarlarda sunulması çocuğunuzun bu pekiştirece doymasına yol açar. Bu durum ise, çocuğunuzun hedef davranışa ilişkin motivasyonunu azaltarak sergilemesini istediğiniz davranışı sergilememe eğilimi göstermesine yol açar. Aşırı doygunluk dediğimiz bu durum hedef davranışın gerçekleşme olasılığını azaltır. Bu nedenle, birincil pekiştireçleri küçük miktarlarda sunmalısınız. Çizgi film izleme, resim-boyama yapma gibi etkinlik pekiştireçlerini sunacağınız zaman ise çocuğun bu etkinlikleri sınırlı bir sürede yerine getirmesini sağlamaya özellikle dikkat etmelisiniz.

Çocuğunuzda öğrenme gerçekleştikçe pekiştireci daha seyrek sunmaya başlamalısınız: Daha önce de açıkladığımız gibi çocuğunuza yeni bir davranışın öğretimini hedeflediğinizde ilk başlarda hedef davranış her gerçekleştiğinde pekiştireç sunmaya özellikle özen göstermelisiniz. Çocuğunuz ölçütü karşılamaya başladığında birkaç doğru davranıştan sonra ya da davranış daha uzun sürelerle gerçekleştiğinde pekiştireç sunmayı planlamalısınız.

Pekiştirme Kullanırken Karşılaşabileceğiniz Olası Sorunlar ve Çözüm Yolları

Pekiştirme uygulaması kolay anlaşılabilen bir uygulama olmakla birlikte uygulama sırasında sorunla karşılaşmak çok rastlanılan bir durumdur. Aynı zamanda bazen anne-babalarla ve eğitimcilerle yapılan görüşmelerde de aslında pekiştirme uygulaması kullandıklarını ifade eden anne-babaların ve eğitimcilerin pekiştirme kullanma sürecini burada aktarılan gibi uygulamadıkları ve bunun sonucunda pekiştirmenin etkili olmadığı sonucuna ulaştıkları görülmektedir. Dolayısıyla, izleyen satırlarda bu sorunlara ve çözüm yollarına yer verilmiştir.

Çocuğa sunulan pekiştireçler çocukta pekiştirici olmayabilir: Bu sorunla karşılaşma olasılığı oldukça yüksek! Bu konuyla ilgili olarak etkili pekiştireç belirleme başlığını okuyunuz.

Pekiştireçleri arttırılmak istenen davranış gerçekleştiğinde değil rast gele sunuyor olabilirsiniz: Pek çok anne-baba ve öğretmenin pekiştireci rastgele sunduğunu “aslında  ben her zaman ona pekiştirme sunuyorum, yaptığı davranışları abartılı biçimde beğendiğimi ifade ediyorum” diyerek ifade etmektedirler. Bunun sonucunda da çoğunlukla pekiştirmenin işe yaramadığı yargısına ulaşırlar. Ancak, bildiğiniz gibi pekiştirme yalnızca arttırılmak istenen davranış gerçekleştikten hemen sonra (özellikle ilk başlarda) sunulmalıdır. Rastgele sunulması davranış kontrolü ve öğrenme açısından yeterli ve istendik değildir.

Çocuk kendisine verilen pekiştireçleri (örn., oyuncak, kitap, etkinlik vb.) geri vermek istemeyebilir: İlk başlarda karşılaşılan bir sorundur. Çocuğun doğru davranışından sonra bu pekiştireci edindiğini anlamasını sağlayabilmek için sık sık çocuğa fırsat verin ve davranışı doğru gerçekleştirdikçe pekiştireç sunarak ve kısa sürede geri almaya özen gösteriniz. Geri almakta sorun yaşadığınızda hemen çocuğun daha çok hoşlandığı bir nesne vererek diğerini alınız.

Çocukta pekiştirece karşı aşırı doygunluk ortaya çıkabilir: Kullandığınız pekiştireçleri olabildiğince çeşitlendirin ve coşkulu bir ifade ile pekiştireç sunun. Aslında çok basit olan bu uygulama bile bu şekilde gerçekleştirilmezse sunulan pekiştirecin pekiştirici etkisi istenen düzeyde görülmeyebilir. Bu nokta biz yetişkinler için de geçerlidir. Birisinin size, nötr bir ifadeyle “Giysini beğendim” demesi mi, yoksa oldukça güler yülü bir ifadeyle gözlerinizin içine bakarak “Giysin sana çok yakışmış. Çok beğendim!” demesi mi sizi daha çok memnun eder?