BÖLÜM 1 - OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞUNU ANLAMAK

MODÜL 1
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU

Otizm Spektrum Bozukluğunun Temel Belirtileri

Modül Kazanımları

Otizm spektrum bozukluğuna görülen en temel belirtiler (a) sosyal iletişimde yetersizlikler ve (b) sınırlı ve tekrarlayıcı davranış örüntüleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu alanlardaki temel belirtilerin ise aşağıdaki özellikleri taşıması gereklidir:

  • Erken çocukluk döneminde görülmesi (fark edilmemiş olabilir)
  • Süreklilik özelliği göstermesi
  • Günlük yaşamı kesintiye uğratması

Uzmanlar otizm spektrum bozukluğu tanısı koyarken yukarıda sırlanan iki temel alandaki belirtileri betimleyen/örnekleyen davranışların yer aldığı ölçü araçlarını çocuğu gözleyerek bazen de çocuğun yakınlarıyla görüşerek (ya da ikisini de bir arada yaparak) doldurmaktadır. Uzmanlar aynı zamanda bireyin yaşam boyu hangi düzeyde desteğe gereksinim duyabileceğini belirleyebilmek üzere otizmin yoğunluğuna ilişkin değerlendirme de yapmaktadırlar.

Bu belirtilere ek olarak, otizmli bireylerin pek çoğu duyusal problemler yaşamaktadırlar. Bir diğer deyişle, ısı, ışık, ses, koku gibi çeşitli uyaranlara karşı aşırı duyarlı ya da duyarsız olabilmektedir. Diğer bir deyişle, akranlarına göre bu tür uyaranların varlığında aşırı tepkiler sergileyebilmekte ya da tepkisiz kalabilmektedirler.

Örneğin, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar bazı giysilerini giymek istememekte (giysiyi yıkarken kullanılan deterjanın ya da yumuşatıcının kokusunun kendisini rahatsız etmesi), ya da yeni alınan kıyafetlerini giymek istememektedir (yeni kıyafetlerin eskilerine göre kumaş özelliklerinin daha sert olması nedeniyle cildini aşırı rahatsız etmesi). 

Bu tarz duyusal uyarılma sorunu olan çocuklara bu tür giyeceklerin ısrarla giydirilmek istenmesi çeşitli davranış sorunlarının ortaya çıkmasına yol açabilmektedir. Anne-baba ve diğer ilgili kişilere bu noktada iyi bir gözlemci olmaları önerilebilir. Böylece, çocuğa rahatsızlık verilmemiş olur. Ayrıca, olası davranış sorunlarının ortaya çıkması ya da bu nedenle gerçekleşen halihazırdaki davranış sorunlarının önlenmesi mümkün olabilecektir. 

Aynı zamanda otizm spektrum bozukluğuna çeşitli fiziksel ve psikiyatrik sorunların da eşlik edebildiği görülmektedir. Fiziksel durumlara mide-barsak sorunları, uyku problemleri örnek verilebilirken psikiyatrik sorunlara kaygı bozuklukları, zorlantı-takıntı bozukluğu gibi sorunlar örnek verilebilir.

Sosyal iletişim sorunları/yetersizlikleri

Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların sözel ve sözel olmayan iletişim becerilerinde çeşitli düzeylerde yetersizlikler görülmektedir. Bu alandaki yetersizlikler ergenlik ve yetişkinlik döneminde de devam edebilmektedir. Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin aşağıda sıralanan iletişim davranışlarını anlayamadıkları ya da uygun biçimde kullanamadıkları görülmektedir: • Konuşma dili (otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin üçte birinde sözel iletişim becerileri gelişememektedir)

  • Jestler
  • Göz kontağı
  • Yüz ifadeleri
  • Ses tonu
  • Mecazi ifadeleri anlamakta zorluk

  • Diğer sosyal yetersizlikler

  • Başkalarının duygularını ve niyetlerini anlamak
  • Kendi duygularını anlamak
  • Duygularını ifade etmek
  • Başkalarından duygusal rahatlık aramak
  • Sosyal durumlarda aşırı boğulmuş hissetme
  • Konuşma sırasında sıra almak
  • Uygun kişisel alan belirlemek

  • Sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar

    Otizm spektrum bozukluğunda sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar önemli ölçüde çeşitlilik göstermektedir. Aşağıda bu davranışlar için örnekler verilmiştir.

  • Tekrarlayıcı vücut hareketleri (örn., sallanma, çırpma, döndürme, ileri-geri koşma)
  • Nesnelerle tekrarlayıcı hareketler yapma (örn., tekerlekleri döndürme, çubukları sallama)
  • Işığa ya da dönen nesnelere bakma
  • Ritüelleşmiş davranışlar (örn., nesneleri sıraya dizmek, belirli bir kurala bağlı sırayla nesnelere tekrar tekrar dokunmak)
  • Belirli konulara karşı aşırı yoğun ilgi ya da ilgisizlik • Rutinlere bağlı kalma/değişikliklere karşı direnç gösterme (örn., hergün aynı günlük rutini takip etme, aynı yemekleri yeme, aynı giysileri giyme, okula aynı yoldan gidip gelme)

  • Gelişim Dönemlerine Göre Otizm Spektrum Bozukluğunun Temel Özellikleri Nelerdir?

    Ulusal Otizm Merkezi tarafından yayımlanan rapora göre otizm spektrum bozukluğunun (a) sosyal gelişim, (b) iletişim, (c) sınırlı ve tekrarlayıcı ilgi, etkinlikler ve davranışlar ile diğer alanlarda sergiledikleri temel özellikler bebeklik ve yürüyen çocukluk dönemi (12.-36. aylar), erken okul dönemi, ergenlik ve genç yetişkinlik gelişim dönemlerine göre şu şekilde ifade edilmektedir.

    Sosyal Gelişim

    Bebeklik ve Yürüyen Çocukluk (12.-36. Aylar) Dönemi

  • Dokunmaktan kaçınabilir
  • Gruplardan uzak durabilir
  • Yüz ifadelerini taklit etmeyebilir
  • Anne-babanın gülmesine karşılık vermeyebilir
  • Başkalarının duygusal gereksinimlerine yanıt vermeyebilir
  • Erken Okul Dönemi

  • Sosyal oyunlara katılmayabilir
  • Kendisinden küçük yaştaki çocuklarla arkadaşlık edebilir
  • Başka çocuklarla oynarken patronluk taslayabilir


  • Ergenlik/Genç Yetişkinlik Dönemi

  • Soyut kavramları anlamada zorlanabilir
  • Argo ya da şakaları anlamakta zorlanabilir
  • Televizyon ya da sinemadan ezberlediği cümleleri karşılaştığı sorunlu durumlarda tekrarlayabilir (örn., öfke belirtmek için “silahımı alıp onu öldüreceğim” deme)
  • Sınırlı ve Tekrarlayan İşlevi Olmayan Davranışlar, İlgiler ve Etkinlikler

    Bebeklik ve Yürüyen Çocukluk (12.-36. Aylar) Dönemi

  • Sallanma, el çırpma, parmaklarını birbirine sürterek ses çıkarma gibi tekrarlayan motor hareketler
  • Oyuncakları incelemek için sıraya dizebilir
  • Oyuncaklarla oynamak yerine onları gruplara ayırabilir
  • Rutin davranışlara aşırı bağlılık
  • Erken Okul Dönemi

  • Kurallara aşırı bağlılık
  • Dünyayı anlamlandırabilmek için kendi
    kurallarını oluşturma - başkaları bunlara uymadığında sorun yaşar

  • Ergenlik/Genç Yetişkinlik Dönemi

  • Karmaşık rutinler geliştirebilir
  • Bir akranıyla kısa bir karşılaşma üzerine saatlerce takıntılı kalabilir


  • Diğer

    Bebeklik ve Yürüyen Çocukluk (12.-36. Aylar) Dönemi

  • Öfke nöbetleri
  • Ses ve ışığa karşı duyarlılık
  • Beslenme sorunları (genellikle doku ile ilgili)
  • Güvenlik endişeleri (çıplak ayakla karda koşmak gibi)



  • Erken Okul Dönemi

  • Akademik sorunlar
  • Yoğunlaşma sorunları ve uyku ya da iletişim ile ilgili sorunlar
  • Geçiş dönemlerinde yıkıcı olabilir
  • Spor etkinliklerinde beceriksiz olabilir


  • Ergenlik/Genç Yetişkinlik Dönemi

  • Depresyon ve kaygı bozuklukları
  • Rol yapma
  • Cinsellik ile ilgili kuralları anlayamayabilir (akranları tarafından bu kuralları çiğnemek üzere oyuna getirilebilir)
  • Artan nöbet geçirme riski (ergenlikle bağlantılı olarak)