BÖLÜM 2: DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 8
PROBLEM DAVRANIŞLARLA BAŞA ÇIKMAK

Problem Davranışları Önleme

Modül Kazanımları

Tüm alanlarda olduğu gibi otizm spektrum bozukluğu olan çocukların yetiştirilmesi sürecinde de önleyicilik, özellikle problem davranışlar söz konusu olduğunda son derece önemlidir. Problem davranışları önleyebilmek üzere uygulaması çok basit olan aynı zamanda bir o kadar etkili olan strateji ve yöntemler söz konusudur. Bu bölümde problem davranışları önleyebilmek üzere günlük hayatınızda kolaylıkla kullanabileceğiniz stratejiler ve düzenlemelere yer verilmiştir.

Rutin Oluşturulması ve Rutin Değişiklikleri Söz Konusu Olduğunda Çocuğu Bilgilendirme: Rutin oluşturma problem davranışların ortaya çıkmasını önleyen kolayca uygulanabilecek bir stratejidir. Geliştirdiğiniz rutini sistemli bir biçimde uygulamaya özen gösteriniz. Çocuğunuz gün içinde bir rutini olduğunu kavradığında problem davranışların ortaya çıkmasına zemin hazırlayan durumlar söz konusu olmamaktadır. Çocuğunuzun rutininde bir değişiklik yapmanız gerekiyorsa bu değişikliği çocuğunuzla paylaşmanız da olası problem davranışların ortaya çıkmasını önleyebilmektedir.

  • Çocuğunuzun rutinini kavrayabilmesi için görseller kullanmanız, onun rutinler arasındaki öncelik-sonralık ilişkisini anlamasına, hangi rutini ne zaman yerine getireceğini fark etmesine yardımcı olacaktır.
  • Çocuğunuzun rutininde bir değişiklik yapmanız gerektiğinde bu değişikliği de öncesinde görseller aracılığıyla aktarmanız çocuğunuzun değişikliği kavramasını kolaylaştırabilir.
  • Çocuğunuz rutinleri konusunda ısrarcı değilse çocuğun daha esnek olabilmesi amacıyla günlük yaşamında farklılıklar yapmanız yararlı olabilmektedir.
  • Çocuğunuz için rutin oluşturacağınız zaman şu noktalara dikkat etmeniz önerilebilir:
  • Rutin planı oluştururken aşamalar dikkatlice belirlenmeli, basit bir dil ve örneklerde yer verilen görsellerde olduğu gibi net bir görsel kullanılarak her aşama desteklenmeli.
  • Çocuk için zor olan aktivitelerden sonra çocuğun tercih ettiği ve sevdiği aktiviteler eklenmeli. Örneğin, çocuk kendisine çok zor gelen yazı yazma görevinden sonra 10 dakika çok sevdiği bir şeyi yapabileceğini (örn., sevdiği bir oyunu oynayacağını) bilirse, çalışmaya daha az itiraz edecektir.
  • Rutin oluşturulduktan sonra çocuğa uygun öğrenme ortamı sağlanmalı ve öğretim başlatılmalı.
  • Düzenli bir şekilde rutin takibi yapılmalı ve çocuğun rutini takip ettiği durumlar hemen pekiştirilmeli.
  • Rutindeki geçişler öncesinde çocuk bu geçiş hakkında bilgilendirilmeli, gerektiğinde görsel ve çalar saatler kullanılarak geçişler desteklenmeli.

Geçiş Planları Yapma ve Çocuğu Geçişler Hakkında Bilgilendirme: Tüm çocuklarda geçişler sırasında gözlenen problem davranışlar hiç de azımsanabilecek ölçüde değildir. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için dünya çok kafa karıştırıcı ve baskın olduğundan onların aynılıkta ısrarcı ve rutinlere bağlı olmaları bu olumsuzlukları kontrol etmekte pratik bir yoldur. Dolayısıyla, geçişlerle baş edebilmeleri de onlar için rutin değişiklikleri kadar zorlayıcı olabilmekte ve problem davranışların önlenebilmesi için bazı özel düzenlemelere yer verilmesi gerekmektedir. Bu amaçla aşağıda sıralanan noktalara dikkat edilmesi önerilebilir.

  • Geçişten hemen önce bir sonraki etkinliğin pekiştirici yönü sözel ya da görsel olarak çocuğa ifade edilmeli. Öğretmen örneğin, “İçeriye geçtiğimizde en sevdiğin kitabı okuyacağız” gibi bir bilgilendirmeyle çocuğun oyun alanından kitap okuma etkinliğine geçiş yapmasını kolaylaştırabilir.
  • Geçiş amacıyla çocuğun yer değiştirmesi gerekiyorsa çocuk fiziksel olarak ya da zor kullanarak bu değişikliği gerçekleştirmesi için zorlanmamalı.
  • Mümkün olabilen her durumda geçişler sırasında çocuğa tercih yapma fırsatı verilmeli. Örneğin, “Birazdan yazı yazacağız hangi kalemi kullanmak istersin?” gibi bir seçim yapma fırsatı çocuğunuzun sizinle işbirliği yaparak yeni etkinliğe uyum içinde geçme olasılığını arttıracaktır.
  • Geçişlerde belirlenen etkinliklerden çocuk için zor olanını iki kolay geçiş arasında yerleştirmeye özen gösterilmeli.

Duyusal Olarak Aşırı Yüklenmeyi Önleme: Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar çocukların çevresindeki gürültü, ışık, koku gibi uyaranlara fazlaca maruz kalması çocuğun problem davranışlar sergilemesine yol açmaktadır. Dolayısıyla anne-babalar ve eğitimcilerin bu konu hakkında bilgi sahibi olmaları ve çocuğun bu anlamda etkilenebileceğini düşündükleri ya da öngördükleri zaman bu koşulları sonlandırmak ya da çocuğu bu ortamdan uzaklaştırmak olası problem davranışın ortaya çıkmasını önleyebilir.

Çocuğun Duyusal Duyarlılıkları Varsa Bunlarla İlgili Planlamalar Yapma: Anne-babalar ve öğretmenler çocuğun duyusal duyarlılıkları konusunda gözlemleri olduğunda çocuğun duyarlılığı olduğu nesnelerle temasını önleyecek biçimde planlamalar yapmalıdır. Örneğin, yeni giysiler giymekten yeni giysi dokusu nedeniyle rahatsız  olan çocuğun ısrarla bu giysilere alışmasını beklemeyiniz.

Yorgunluk ve Uyku Problemlerinin Gidermeyi Planlama: Çocuğunuzun etkinliklerini onun yorulacağı aşırılıkta planlamamaya özen gösteriniz. Çocuğunuzun uyku problemi varsa bununla ilgili bir takım girişimlerde bulunmanız hem çocuğunuzun sağlığı hem de olası problem davranışların ortaya çıkmasını önlemek açısından önemlidir.

Konforlu Olma Halini Planlama: Her çocuğun en temel gereksinimleri arasında konforlu ve güvende olma (örn., üşümeme, aşırı sıcağa maruz kalmama, kuru giysiler içinde olma) gereksinimin karşılanması vardır. Çocuk ne kadar konforlu olursa problem davranışların ortaya çıkma olasılığı da o kadar azalacaktır. Bu açıdan dikkatli gözlemciler olarak çocuğunuzun problem davranışlar sergilemesini önleyebilirsiniz.

Otizm Spektrum Bozukluğuna Eşlik Eden Diğer Durumları Elimine Etme: Çocuğun bazı sağlık sorunları (örn., baş, kulak ağrısı) ya da otizme eşlik eden diğer sorunları çocuğun problem davranışlar sergilemesine yol açabilmektedir. Problem davranışlarla ilgili böyle bir şüpheniz olması durumunda vakit kaybetmeden doktorunuzla şüphelerinizi paylaşarak çocuğunuzun muayene edilmesini sağlayınız.

Sıralanan bu stratejilerin yanı sıra çocuğunuza olabildiğince her durumda seçim yapma fırsatını vermeniz de problem davranışları önleyici bir bilimsel dayanaklı yoldur. Çocuğunuza seçim fırsatı sunmanın problem davranışın ortaya çıkmasını önleme, seçilen etkinlikle meşgul olma süresini arttırma gibi etkileri vardır. Seçim yapma ile ilgili bilgiler için Modül 14’ü incelemenizi öneririz. Ayrıca, seçim yapmayla ilgili videodan da çocuğa alternatifler arasından nasıl tercih yaptırıldığını izleyebilirsiniz.

Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar işitsel uyaranları algılamada (kendilerine söylenenleri anlamada) ve sözel mesaj düzenlemede (konuşmada) çok önemli yetersizlikler gösterebilirler. Görsel desteklere başvurmak bu yetersizlikleri aşmada; dolayısıyla, hem otizmli çocukların, hem de çevrelerindekilerin yaşamlarını kolaylaştırmada çok önemli bir role sahiptir. Kendisine söylenenleri anlamadığı için çok basit şeyleri bile yerine getiremeyen ya da bazı şeyleri yapmaya aşırı direnç gösteren pek çok çocuk, görsel destekler sayesinde bu sorunlardan kurtulabilir. Görsel destek sistemlerinde genellikle resim ve fotoğraf gibi iki boyutlu görseller kullanılır. Görsel desteklere ek olarak çalar saatler ya da görsel olarak kalan zamanı belirten saatler de kullanılabilir.

Görsel desteklerden iletişim, etkinlik akışı, etkinlik geçişleri, sıra alma, bekleme, seçim yapma, beklenmedik değişiklikleri kabul etme gibi durumları kolaylaştırmak üzere yararlanılır. Görsel desteklerin kullanımıyla ilgili videoyu izlemenizi öneririz.

Ayrıca, genel olarak çocuğunuzla daha olumlu bir etkileşim geliştirmek ve olası problem davranışları önleyebilmek için iletişim sırasında olumlu dil kullanmaya özen gösteriniz. Çocuk gün içinde sizin yapmasını istemediğiniz davranışları yapabilir ya da almasını istemediğiniz şeyleri sizden talep edebilir. Su ile oynamayı, televizyon seyretmeyi, arabayla gezmeyi gün içinde birkaç kez isteyebilir. Bu durumlarda “Hayır” demek yerine “Parka mı gitmek istiyorsun? Tamam, bulaşıkları yıkayayım parka gidelim.” diyerek tepki vermeniz sadece “Hayır” demenizden daha etkili olacak ve bazı davranışları önleyebilecektir. Her zaman için “Hayır, Olmaz, Yapma, Oturma” gibi olumsuz ifadelere değil “Birazdan yapalım, Çok beğendim, Şahane” gibi olumlu ifadelere çok daha az başvurmayı kendinize bir ilke olarak benimseyin.

Son olarak, sürekli biçimde çocuğunuzla etkileşim halinde olduğunuz zamanlarda onun ilgi alanlarını kullanarak etkinlik, materyal, pekiştireç seçimi gibi süreçlere çocuğunuzun aktif katılım göstermesini sağlayarak olası problem davranışların ortaya çıkmasını önlemeye gayret ediniz.

Çocuğunuzun problem davranışlarını azaltmak için öncüller ve davranışın ortaya çıktığı ortamda düzenlemeler yaparken, sadece otizm spektrum bozukluğu olan çocuğunuzu değil, ailenin diğer bireylerinin gereksinimlerini de göz önüne alınız. Yaptığınız düzenlemelerin diğer kardeşleri rahatsız etmediğinden emin olunuz. Örneğin çocuğunuzun yemek sırasında masada oturmasını sağlamak için her zaman onun sevdiği yemeği pişiriyorsanız, diğer çocuklarınızın bundan nasıl etkileneceğini de göz önüne alınız. Çocuğunuz için ortamda ve öncüllerde diğerlerini rahatsız eden değişiklikler yapıyorsanız problem davranışlar azaldıkça, ev ortamınızı eski haline döndürmeye çalışınız.