BÖLÜM 2: DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 8
PROBLEM DAVRANIŞLARLA BAŞA ÇIKMAK

Problem Davranışların Çocuk İçin İşlevleri

Modül Kazanımları

Davranışlarımız davranış gerçekleşmeden önce ortamda bulunan çevresel faktörlerden etkilenerek gerçekleştiği gibi yerine getirildiğinde karşılaşılan sonuçlardan da etkilenebilir; bu da davranışlarımızın ileride tekrar sergilenme olasılığını artırır. Yani benzer sonuca ulaşabilmek için davranış tekrar sergilenir. Bir başka deyişle her davranışın bir amacı vardır. Davranışların hiçbirisi bir amaç olmadan sergilenmez. Örneğin, insanlar dişlerini, temiz görünmek ve hissetmek için ya da ağız ve diş sağlıklarını koruyarak olası sağlık sorunlarını önlemek ve diş hekimine gitmemek için fırçalayabilirler; yüksek not almak dolayısıyla diplomalarını alıp, iyi bir iş bulabilmek için ders çalışabilirler. Bu durum otizmli bireyler için de geçerlidir ve problem davranışlara müdahalenin ilk aşaması, her davranışın otizmli birey / çocuk için işlevinin ya da işlevlerinin belirlenmesidir.

Bu bakış açısı modülün ilk başlarında ele alınan ikinci bakış açısından kaynaklanmaktadır. Çocuğun sergilediği problem davranışın çocuk için amacını / işlevini belirlemeden, davranışı azaltmaya çalışmak çok mümkün değildir. Bu nedenle çocukların farklı ortamlarda ve farklı şekillerde sergiledikleri davranışların işlevlerini, bir başka deyişle, davranışın çocuk için amaçlarını belirlemek gereklidir. Bazen anne-babalar / öğretmenler çocuklarda gözlenen problem davranışların nedenlerini “Beni kızdırmak için yapıyor.” ya da “Zaten çok saldırgan bir çocuk böyle davranması norma!” gibi ifadelerle açıklar, çocuğun kendisinin bu davranışlara neden olduğuna inanırlar.

Özel gereksinimli çocuklar söz konusu olduğunda ise yetişkinler genellikle problem davranışları çocuğun yetersizlikleri ile açıklamaya çalışırlar. Bu durumda istenmeyen davranışların nedenlerini çocuğun otizm, zihin engelli ya da öğrenme güçlüğü tanısı almış olmaları ile ilişkili olduğunu ileri sürerler. Çocuklarda gözlenen olumsuz davranışlar bazen de çocuğun ailesi ya da ev yaşantısı ile açıklanmaya çalışılır. Bazı anne-babalar çocuklarının davranışlarını “Babaannesi yüzünden böyle davranıyor, çünkü babaanne onu çok şımartıyor.” şeklinde açıklarken, bazı öğretmenlerin öğrenci davranışlarını “Zaten anne babası ayrılmış, çocuğun kafası karışmış, bu nedenle arkadaşlarına saldırıyor.” ifadeleriyle açıkladıkları görülmektedir. Bu açıklamalar temel alındığında yetişkin genellikle çocuğu cezalandırmayı ya da sınıftan uzaklaştırmayı uygun görebilir ya da çocukların aile özelliklerini temel alarak çocuklardan akademik ve davranışlar açısından düşük performans bekleyebilir.

Dikkat çekme: Dikkat çekmek, ilgi elde etmek, amacıyla birçok farklı davranış sergilenebilir. Örneğin bir çocuk annesinin dikkatini çekmek için ağlayabilir ya da öğretmeninin dikkatini çekmek için parmak kaldırabilir, öğretmeni bu davranışını fark etmezse ona seslenerek, bağırarak ya da öğretmeninin yapmasını istemediği bir davranışı sergileyerek, örneğin yerinden kalkarak ve sınıfta gezinerek onun dikkatini çekmeye çalışabilir. Bu durum otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için de geçerlidir. Çocuk annesinin ya da öğretmeninin dikkatini çekmek için bazı davranışlar sergileyebilir. İşlevi dikkat çekmek olan davranışlar genellikle dikkat çocuğa yöneltilmediği zaman ortaya çıkar. Çünkü çocuk daha önce bezer davranış sergilediğinde kendisine talep ettiği ilginin yöneltildiğini gören çocuk dikkat çekme/ilgi elde etme ihtiyacı olduğunda da aynı davranışı tekrarlar hatta bazen bu davranışı daha şiddetli tekrarlar. Örneğin çocuk annesinin ilgisini üzerine çekmek için ağlayabilir. Eğer, çocuk davranış sonucunda yani ağladığı zaman annesinin dikkatini çekemezse çocuğun davranışı şiddetlenerek öfke nöbetine dönüşebilir, kendini yere atabilir, bağırabilir. Bu durumda anne çocuğun daha fazla ağlamasını istemediği için çocuğa bakar, onunla konuşur ve davranışlarını durdurmaya çalışır ve bu davranışlarıyla çocuğuna dikkatini vermiş olur. Çok ödüllendirici olan bu durumda çocuk, annenin dikkatini her çekmek istediğinde öfke nöbeti geçirmeye devam edebilir. Dolayısıyla, başlangıçta tesadüfen sergilenmiş olan bir problem davranış çocuğun sergilemekle elde ettiği sonucu (örn., anne ilgisi) kavramış olmasıyla birlikte çocuğun davranış dağarcığına yerleşmektedir. İşlevi dikkat çekmek olan davranışı örneği için videoyu izlemenizi öneririz.

Bir görevden ya da işten kaçma ya da kaçınma: Bazı davranışlar hoşlanılmayan bir durum ya da görevden kaçmak amacıyla sergilenebilir.

Sunulan örnekte çocuğun hoşlanmadığı bir görevi (örn., yatak toplamak, ödev yapmak, odasını toplamak) yapmamanın etkili yolunun ağlamak ve bağırmak olduğunu öğrenerek benzer durumlarda, hoşuna gitmeyen ya da kendisine zor gelen işlerden ağlayarak, bağırarak kurtulmaya çalışabilir. Dolayısıyla problem davranışların sergilemenin bir amacı da, yani bir işlevi de, da bir işten ya da görevden kaçma ya da kaçınmayı sağlamak olarak gelişir. İşlevi kaçma olan davranışı örneği için videoyu izlemenizi öneririz.

Bir nesne (durum) elde etme: Bireyler istedikleri bir nesneye ulaşmak için de bazı problem davranışlar sergileyebilirler.

Bu örnekte çocuk oyuncağın satın alınması istediği durumlarda ağlama ve kendini yerlere atmanın etkili olduğunu öğrenmiş olur. Başka durumlarda da isteklerini bu tür istenmeyen davranışlarla ifade etmeye başlar. İşlevi nesne elde etmek olan davranış örneği için videoyu izlemenizi öneririz.

Duyusal uyaran elde etme: Bazen problem davranışların amacı, çocukların bu davranış sonucunda işitsel, görsel ya da dokunsal uyaranlar elde etmesidir. Bir başka deyişle, çocuk sadece görsel, işitsel ve dokunsal uyaran elde etmek için bazı davranışları sergileyebilir. Çocuk oturduğu yerde sürekli sallanabilir, çünkü sallanma hareketi ona zevk verebilir. Küçük bir kağıt parçasını gözlerinin önünde sürekli sallayarak hoşlandığı görsel uyaranı elde eder. Benzer şekilde sürekli olarak tiz ve anlamsız sesler çıkarabilir, çünkü kendi çıkardığı tiz sesten işitsel uyaran alır ve bu davranışın sonucundan hoşlanabilir. Duyusal uyaranlar, bireylere zevk verebilir, stresini azaltabilir ya da bireyin uyanık kalmasını sağlayabilir. Dolayısıyla bazı problem davranışlar duyusal nedenlere bağlı olarak çıkar, bireyler duyusal zevk / hoşlanma elde etmek için bazı davranışları sergileyebilirler.

Bir davranışın işlevinin duyusal olup olmadığını belirlemek için diğer işlevlerin bu davranışa neden olup olmadığına bakılmalıdır. Sergilediği davranışla çocuk anneden ilgi görmüş olmuyor, istemediği bir işten kaçmış olmuyor, istediği bir nesneyi elde etmiyorsa davranış duyusal uyaran elde etme amacıyla ortaya çıkıyor sonucuna ulaşılabilir. Bu tür davranışlara müdahale etmek duyusal hazzı kontrol edebilmek mümkün olmadığından son derece zordur. İşlevi duyusal uyaran elde etmek olan davranış örneği için videoyu izlemenizi öneririz.