BÖLÜM 2: DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 8
PROBLEM DAVRANIŞLARLA BAŞA ÇIKMAK

Problem Davranışların Nedenleri Nelerdir?

Modül Kazanımları

Hiçbir davranış kendiliğinden ortaya çıkmaz, diğer bir deyişle, davranışların ortaya çıkmasının bazı nedenleri vardır. Bu durum otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için de geçerlidir. Davranışlara etki eden faktörleri, bir başka deyişle davranışların nedenlerini belirlemek, etkili bir müdahale programı planlamak ve uygulamak açısından çok önemli olduğu için, problem davranışlara yol açan temel nedenler aşağıda kısaca açıklanmıştır.

Tıbbi / psikolojik nedenler: Davranışlar bireylerin tıbbi özellikleri ya da psikolojik özellikleri hakkında fikir verebilir. Bazen davranışlar nörolojik nedenlerle ya da başka bazı sağlık sorunları nedeniyle (örn., yoğun baş ağrısı, kulak ağrısı) ortaya çıkabilir. Örneğin, tikleri olan bir kişi istemsiz olarak kollarını ellerini hareket ettirebilir ya da istemsiz göz kırpabilir. Epilepsisi olan çocuk, normal dışı beyin etkinlikleri nedeniyle öğretim sırasında uykuya dalabilir. Ayrıca, birey aç ya da uykusuzken verimli çalışamayabilir, bahar aylarında alerji nedeniyle performansı azalabilir. Çocuğun hasta iken aldığı ilaçlar ya da sadece biraz hasta olması bile annenin ya da eğitimcinin ondan beklentilerini karşılamasını engelleyebilir. Diğer taraftan başını sürekli olarak yere vuran ya da elleriyle sürekli olarak kulaklarını kapatan çocuğun kulak ağrısı olma olasılığı hiç de az değildir. Bazı kaynaklarda öfke nöbetlerinin mide ve sindirim güçlükleri ile ilişkili olabileceği açıklanmaktadır. Bütün bu örnekler, davranışların bazı organik nedenleri olabileceğini ve çocuğun durumu hakkında fikir verdiğini göstermektedir. Bu nedenle herhangi bir davranış üzerinde çalışmaya başlamadan önce anne-babalar ya da diğer yetişkinler davranışa yol açan herhangi bir tıbbi ya da sağlıkla ilişkili neden olup olmadığını belirlemelidir. Problem davranışın oluşumuyla ilgili tıbbi bir şüpheleriniz varsa öncelikle bir doktora başvurmanız son derece önemlidir. Söz konusu davranışlara bir sağlık durumunun neden oluyor olması, bu sağlık sorununun tedavi edilmesi ya da kontrol altına alınmasıyla problem davranışın da kendiliğinden ortadan kalkmasına zemin hazırlayacaktır. Aşağıda Ali’nin öğretmeni Kamil Bey’in konuya ilişkin bir gözlemi yer almaktadır.

Çevresel nedenler: Daha önce de açıklandığı gibi, çevresel koşullar problem davranışlara yol açabilmektedir. Otizm spektrum bozukluğu nöro-gelişimsel bir bozukluk olduğundan çevredeki bazı uyaranların çokluğu, yoğunluğu ya da henüz tam olarak anlayamadığımız bazı özellikleri çocuğun aşırı uyarılmasına yol açarak problem davranışlar sergilemelerine yol açabilmektedir.

Bazı davranışlar bir ortamda gözlemlenirken, bir diğer ortamda ortaya çıkmayabilir. Örneğin çocukların evdeki davranışları ile okuldaki davranışları birbirinden farklı olabileceği gibi matematik dersindeki davranışları ile resim dersindeki davranışları da birbirinden farklılaşabilir. Çocuğun çevresindeki her şey / herhangi bir şey çeşitli davranışların sergilenmesine neden olabilir. Odanın / sınıfın ısısı, diğerlerinin davranışları, etraftaki bazı nesneler gibi her türlü faktör davranışları etkileyebilir. Örneğin Kerem sadece ilk kez girdiği market, sinema, doktor odası gibi ortamlarda öfke nöbeti geçirirken (ağlar, bağırır ve kendini yerlere atar), Zeynep sadece televizyon açıldığı zaman karşısına geçip zıplamaktadır. Bu durum şöyle açıklanabilir: Çocuk içinde bulunduğu çevredeki bir şeyden çok rahatsızdır, ancak iletişim güçlükleri nedeniyle bu rahatsızlığını ifade edemez ve rahatsız olduğu durumu değiştiremez. Bu nedenle rahatsızlığını, kafasını yere vurmak, etrafında dönmek, ağlamak ve benzeri davranışlarla ifade edebilir. Bazen çevresindeki herhangi bir kişinin, örneğin anne ya da öğretmenin, çocuktan bir şey yapmasını istemesi de bazı davranışları ortaya çıkarabilir. Benzer şekilde çevrede gürültü / ses varsa, bu sesi duymak istemediğini göstermek için çocuk sallanarak kulaklarını ya da gözlerini kapatabilir. Dolayısıyla, anne babaların ve eğitimcilerin iyi birer gözlemci olması, otizmli çocuklarını ve çevresel koşulları gözlemlemeleri ve mümkün olduğunca çocuklarının problem davranışlar sergilemesini tetikleyen koşulları problemi önleyecek nitelikte düzenlemeleri önerilmektedir.

Çocuktan beklenen görevin / işin özelliği: Eğitim-öğretim sürecinde ve günlük yaşamda çocuklara sürekli olarak bir şeyler yapmaları, söylemeleri, yazmaları için yönergeler sunarız. Yapmasını istediğimiz görev ya da iş çocuğun gelişimsel düzeyinin çok üstünde ya da altındaysa bu davranışı sergilemek onun için çok zor / çok kolay olabilir. Çocuğu gelişimsel düzeyinin üstünde olan ve ona zor gelen davranışları yapması için zorlamak hem çocuk hem de yetişkin açısından sorun yaratır; yetişkinin ve çocuğun kaygısını artırır. Bunun sonucu olarak çocuk istenmeyen davranışlar sergileyebilir. Zeynep Hanım, Oğuz’un hoşlanmadığı ve ona zor gelen bir materyalle çalışırken, örneğin 10 parçalı tahta bul-yap ile oynarken, oynamaya başladıktan bir iki dakika sonra bul-yap parçalarını yere attığını söylemektedir. Bul-yap ortadan kaldırıldığında Oğuz’un atma davranışı da ortadan kalmaktadır. Bu durum Oğuz’un atma davranışının üzerinde çalışılan bul-yap ile ilgili olduğunu gösteriyor olabilir. Bu nedenle çocuğunuzla çalışırken, uygun öğretim yapmadan Modül 7, Modül 10 ve Modül 19’da yer alan yeni davranışlar kazandırma, dikkati yöneltme ve başkalarının yönergelerini yerine getirme ve akranlarla etkileşim kurma ve sürdürme konularını dikkatle incelemenizi öneririz.

Çocuğun birlikte yaptığınız etkinlikten/üzerinde çalıştığınız beceriden sıkılmasını önlemek de bazı istenmeyen davranışların azalmasını hatta ortadan kalkmasını sağlayabilir. Aynı beceri üzerinde çok uzun süre çalışmak, öğrettiğiniz davranışı sürekli olarak tekrar etmesini beklemek, çocuğun yerinden kalkmak, odada dolaşmak, bağırmak ya da anlamsız ses çıkarmak gibi bazı davranışlar sergilemesi ile sonuçlanabilir. Bu web portalında yer alan öğretim ile ilgili modüller, çocuğun gereksinimi olan beceri ya da becerileri, uygun şekilde ve uygun materyallerle çalışmanız için sizi yönlendirmektedir. Çocuğun gelişimsel özellikleri, ilgileri ve tercihlerini temel alan ve çocuğun gelişimsel özelliklerine uygun olan öğretim oturumlarında problem davranışlar oldukça az sergilenecektir.

Zeynep Hanım’ın konuya ilişkin oldukça aydınlatıcı bir örneği aşağıda sunulmuştur:

Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için kolay becerilerin ve zor becerilerin sergilenmesine ilişkin videoları izleyiniz. Öğretmenin çocuktan daha zor bir görevi yerine getirmesini istediği oturumda ağlama, anlamsız ses çıkarma ve bağırma gibi problem davranışların ortaya çıktığını ve öğretmenin beceriyi yapması için ısrarcı olması durumunda davranışın daha da arttığını fark edeceksiniz.