BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 7
YENİ DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA

Zincirleme Öğretimi

Modül Kazanımları

Daha önce de söz ettiğimiz gibi bazı davranışlar diğerlerinden daha karmaşıktır ve birden fazla davranışın bir arada belirli bir sıraya göre sergilenmesiyle gerçekleştirilir. Bu tür davranışları öğretirken davranışı küçük basamaklara bölerek öğretmek başvurduğumuz uygulamalardan bir tanesidir. Davranış zinciri oluşturma ya da zincirleme öğretimi adını verdiğimiz bu uygulamada çocuktan beklediğimiz davranış ya bizzat bizim tarafımızdan ya da bir uzman tarafından hazırlanarak bu sıra ile öğretim yapılır. Yemek yeme davranışı çoğu çocuk tarafından yalnızca yemek yiyen birisi basitçe gözlenerek öğrenilirken bazı çocuklarda bu davranış için beceri analizi hazırlanır ve beceri analizindeki sırayla davranışın öğretimi gerçekleştirilir.

Zincirleme öğretimi otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda  öğrenmenin başarı ile sonuçlandığı uygulamalardan biridir. Akademik, sosyal, iletişim davranışları gibi pek çok alandaki davranışların öğretiminde etkili olarak kullanılmaktadır. Zincirleme öğretimi üç biçimde gerçekleştirilebilir.

  • İleriye zincirleme
  • Geriye zincirleme
  • Tüm basamakların bir arada öğretimi

İleriye zincirlemede beceri analizinde çocuğun sergileyemediği ilk basamağın öğretimi ile öğretime başlanır ve çocuk üzerinde çalışılan basamağı öğrenince bir sonraki basamağın öğretimine geçilir. Bu durum beceri analizinde yer alan tüm basamaklar öğretilinceye değin devam ettirilir. Örneğin, kaşık kullanarak yemek yeme öğretilecekse ilk basamak olan “ tutma” çocuk tarafından bağımsız olarak sergileninceye değin çalışılır ve ardından bir sonraki basamak olan “kaşığa yemek alma” davranışının öğretimine geçilir. Bu süreç beceri analizinin son basamağına kadar sırayla tüm basamaklarda öğretim sunularak tamamlanır.

Geriye zincirlemede beceri analizinde çocuğun sergileyemediği son basamağın öğretimi ile öğretime başlanır ve çocuk üzerinde çalışılan basamağı öğrenince bir önceki basamağın öğretimine geçilir. Bu durum beceri analizinde yer alan tüm basamaklar öğretilinceye değin devam ettirilir. Örneğin, kaşık kullanarak yemek yeme öğretilecekse son basamak olan “kaşığı ağzına götürme” çocuk tarafından bağımsız olarak sergileninceye değin çalışılır ve ardından bir önceki basamak olan “kaşığın altını kasenin kenarına sıyırma” davranışının öğretimine geçilir. Bu süreç beceri analizinin ilk basamağına kadar sırayla tüm basamaklarda öğretim sunularak tamamlanır.

Tüm basamakların bir arada öğretiminde ise, beceri analizinde yer alan basamakların tümü bir öğretim denemesinde çalışılarak öğretim sunulur. Dolayısıyla, bir öğretim denemesinde beceri analizinde yer alan tüm basamaklar (birinci basamaktan sonuncu basamağa kadar) tamamı için öğretim sunulur.

Zincirleme Öğretimi Uygulama Örnekleri

Hedef davranışı tanımlayınız: Çocuğunuza kazandırmayı hedeflediğiniz davranışı gözlenebilir ve ölçülebilir tanımlayın. Bu aşamada dikkat etmeniz gereken nokta öğretmeyi hedeflediğiniz davranışın basit davranışların belirli bir sıra ile sergilenmesiyle oluşan bir davranış olmasıdır. Aynı zamanda davranışı siz çocuğunuzun düzeyine göre daha basit ya da daha karmaşık olarak da belirleyebilirsiniz. Örneğin, tek başına “el yıkama” davranışını öğretmeyi hedefleyebileceğiniz gibi “el ve yüz yıkama ve kurulama” davranışını da öğretmeyi hedefleyebilirsiniz. Hedef davranış belirleme ve tanımlama konusunda bilgilerinizi tazelemeniz için Modül 6’yı incelemenizi öneririz.

Davranışsal amaç yazınız: Hedef davranıştan sonra davranışsal amacınızı yazınız. Anımsayacağınız gibi, yazdığımız davranışsal amacın dört temel unsuru karşılaması gerekmektedir. Bunlar, çocuk, davranış, ölçüt ve koşullardır. Az sayıda hedef davranış belirleyiniz. Davranışsal amaç yazma ile ilgili ayrıntılı açıklamalar için Modül 6’yı tekrar inceleyiniz.

Hedef davranışı öğretebilmek için çocuğunuzda halihazırda bulunması gereken davranışları belirleyiniz: Bazı davranışlar diğerlerinin öğretiminin gerçekleştirilebilmesi için önemlidir. Örneğin, çatal bıçak kullanarak bağımsız olarak yemek yemeyi öğretebilmeniz için çocuğunuzun halihazırda sahip olması gereken, masada bir süre oturma, çiğneme ve yutma, kaşık-bıçak ve çatalı tutabilme gibi davranışlara sahip olması gerekir. Anne-baba olarak zaten çocuğunuzun sahip olduğu davranışları sizden daha iyi bilen hiç kimse yoktur. Ancak, yine de tereddüt etmeniz durumunda öğreteceğiniz davranış için başlama düzeyi verisi toplarken çocuğunuzda ne tür davranışların önkoşul olarak olması gerektiğini de fark edersiniz. Bu durumda ya önce bu önkoşulları öğretmeyi hedeflediğiniz davranıştan önce öğretin ya da çocuğunuz için çok karmaşık ve zor olmayacaksa bu önkoşul davranışları da öğretmeyi hedeflediğiniz davranışın beceri analizine ekleyin.

Hedef davranışı öğretebilmek üzere gerekli araç-gereci belirleyiniz: Çocuğunuza öğretmeyi hedeflediğiniz davranış için ne tür araç-gerece gereksinim duyduğunuzu belirleyerek bu araç gereçleri temin edin. Olabildiğince gerçek nesnelerle çalışmayı hedefleyin. Ancak, bazen gerçek nesneleri edinmek pratik ve uygun olmayabilir. Bu durumda öğretim gereci olarak edindiğiniz araç-gereçlerle öğretimi yürütün ve çocuğunuz hedef davranışı öğrendikten sonra öğrendiklerini ne düzeyde genellediğini sınamak üzere gerçek nesneleri kullanın.

Davranışın becerini analizini hazırlayınız (geliştirin) ve gerektiğinde başkalarından beceri analizinin doğruluğu/uygunluğu konusunda görüş alınız: Öğretmeyi hedeflediğiniz davranış karmaşık ve birden çok davranışın biraya gelmesinden oluşuyorsa davranışın beceri analizinin yapılması gerekir. Beceri analizini davranışı sergileyerek hangi davranışları hangi sırayla gerçekleştirdiğinizi not alarak geliştirebilirsiniz. Bir diğer yol olarak ise, öğretmeyi hedeflediğiniz davranışı başkalarının nasıl sergilediğini gözleyerek not alma yoluyla geliştirebilirsiniz. Geliştirdiğiniz beceri analizinin uygunluğunu ise arkadaş ya da yakınlarınıza hazırladığınız beceri analizini göstererek değerlendirmelerini isteyebilirsiniz. Yapılan bu değerlendirmeler sonunda ise, beceri analizinizde gerekli değişiklikleri yaparak hazırladığınız beceri analizine son şeklini verin.

Öğretime başlamadan önce hangi davranış zinciri oluşturma türünü kullanacağınızı belirleyiniz: İleriye doğru zincirleme, geriye doğru zincirleme ve tüm basamakların bir arada öğretimi olmak üzere üç tür zincirleme olduğundan söz etmiştik. Hangi davranış zinciri oluşturma türü ile öğretim yapacağınızı çocuğunuzun kişisel ve öğrenme özelliklerine, öğrenme biçimine bakarak karar verebilirsiniz. Beceri analizinde yer alan basamaklarla ilgili olarak sözel olarak yönerge sunabilirsiniz, yalnızca öğretimin başında bir kez tek bir yönerge sunabilirsiniz, basamakları görsel olarak hazırlayıp çocuğa sergilemesi için sunabilirsiniz. Hangi uygulamayı benimseyeceğiniz çocuğunuzun özelliklerine bağlı olarak belirlenmelidir.

Zincirleme öğretimine başlayın: Öğretim sırasında ipucu yöntemlerini ya da pekiştirmeyi ya da her ikisini birden kullanarak iletiye zincirleme, geriye zincirleme ya da tüm basamakların bir arada öğretimi yaklaşımlarından birini tercih ederek öğretim yapınız.

Kayıt tutunuz: Zincirleme öğretiminde beceri analizi kaydı tekniği kullanılır. Modül 6’yı inceleyerek beceri analizi kaydını nasıl tutabileceğinizi gözden geçiriniz. Zincirleme öğretiminde “Beceri Analizi Kayıt Formu”nu kullanabilirsiniz.

Bu aşamaları uygun biçimde gerçekleştirmek anne-babalar ve uzmanlar için kimi zaman sorun oluşturabilmektedir. Bu açıdan herhangi bir basamağı atlamamak ve süreci doğru uygulayabilmek için “Zincirleme Öğretimi Kontrol Listesi”ni incelemenizi öneririz.