BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 7
YENİ DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA

Bekleme Süreli Öğretim

Modül Kazanımları

Otizmli çocuklara tek-basamaklı ve zincirleme davranışların kazandırılmasında kullanılır. Bekleme süreli öğretim uygulamasında iki tür öğretim denemesi gerçekleştirilir. Bunlar (a) 0 sn bekleme süreli denemeler ve (b) sabit ya da artan bekleme süreli denemeler.

Sıfır saniye bekleme süreli denemeler eşzamanlı ipucuyla öğretim denemeleri gibi gerçekleştirilir. Yani çocuğunuza sergilemesini istediğiniz davranış için beceri yönergesini sunduktan hemen sonra vakit geçirmeden ipucunun sunulduğu denemelerdir. Bu denemelerin amacı çocuğa bir soru ya da yönerge sunduktan sonra hemen ipucu sunarak ona doğru tepkide bulunmaya yönlendirdiğinizi fark ettirmektir. Bekleme süreli öğretim uygulaması sunacağınız zaman düzenleyeceğiniz 0 sn öğretim denemeleri sayısı için bir kural yoktur. Ancak, uygulamanın başında sıralanan ilkelerden birisini benimseyerek öğretime başlayabilirsiniz: (a) eşzamanlı ipucuyla öğretim denemeleri çocuk %100 doğru tepkide bulununcaya değin devam ettirilebilir, (b) belirli bir sayıda eşzamanlı ipucuyla öğretim denemesi gerçekleştirilmesi planlanabilir (örn., birinci öğretim oturumunda 5 öğretim denemesini 0 sn bekleme süreli öğretimle düzenlemek). Sıfır saniye bekleme süreli denemeleri şekil öğretiminde ele alalım. Çocuğunuza ismi sorulan şekli göstermesi için yönerge sunduğunuzda (örn., masaya yerleştirdiğiniz üç şekil resmi arasından “kareyi göster” yönergesinden hemen sonra “kareyi parmağınızla işaret ederek bu kare” biçiminde ipucunu sunabilirsiniz. İpucunu sunduktan sonra çocuğunuzun sizin sunduğunu ipucunu model alarak tepkide bulunmasını (“sıralanan şekil resimleri arasından kare şeklinin olduğu resmi göstermesi”) beklemelisiniz. Bu denemeler sırasında çocuğunuzun doğru tepkilerini pekiştirmeli, yanlış ya da tepkide bulunmama durumlarını ise görmezden gelebilirsiniz (yanlış tepkiler için ipucunu yeniden sunma bir diğer seçenek olarak planlanabilir).

Sıfır saniye bekleme süreli denemelerden sonra sabit bekleme süreli denemelere geçilir. Sabit bekleme süreli denemelerde çocuğunuza sunacağınız yönergeyi sunup ardından ipucunu sunmak üzere belirlediğiniz sürenin (genellikle 3 ya da 4 saniye gibi bir süre belirlenir) geçmesini bekleyerek ipucunu sunmanız gerekir. Örneğin, yönerge ve ipucu arasında geçmesini planladığınız süre 4 saniye olsun. Bu durumda bu denemelerde ismi sorulan şekli göstermesi için yönerge sunduğunuzda (örn., masaya yerleştirdiğiniz üç şekil resmi arasından “kareyi göster” yönergesinden sonra 4 saniye kadar süre bekleyerek “kareyi parmağınızla işaret ederek bu kare” biçiminde ipucunu sunabilirsiniz. İpucunu sunduktan sonra çocuğunuzun sizin sunduğunu ipucunu model alarak tepkide bulunmasını (“sıralanan şekil resimleri arasından kare şeklinin olduğu resmi göstermesi”) beklemelisiniz. Bu denemeler sırasında çocuğunuzun doğru tepkilerini pekiştirmeli, yanlış ya da tepkide bulunmama durumlarını ise görmezden gelebilirsiniz (yanlış tepkiler için ipucunu yeniden sunma bir diğer seçenek olarak planlanabilir). Çocuğunuzda öğrenme gerçekleştikçe çocuğunuz siz ipucunu sunmak üzere beklediğiniz sürede tepkide bulunacaktır. Bu tepki türüne ipucundan önceki doğru tepkiler denir ve öğrenme ölçütünü değerlendirmek üzere ipucundan önce verilen doğru tepkileri dikkate almanız gerekir.

Sembol (token) örnekleri

Bekleme Süreli Öğretim Uygulama Basamakları

Bekleme süreli öğretim uygulamasını başarı bir biçimde uygulayabilmek için bir dizi basamağı yerine getirmeniz gerekir. Aşağıda bu basamaklara yer verilmiş ve her bir basamakta neler yapabileceğiniz açıklanmıştır.

Hedef davranışı tanımlayınız: Portalın pek çok bölümünde yer verdiğimiz gibi hedef davranışlar gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde tanımlanmalıdır. Bu aşamada davranışın gerçekleşmesini beklediğiniz bağlamın belirlenmesi de çok önemlidir. Örneğin, hedef davranışınız çocuğunuza adı sorulan şekli gösterme becerisini öğretmek olabilir. Hedef davranış belirleme ve tanımlama konusunda bilgilerinizi tazelemeniz için Modül 6’yı incelemenizi öneririz.

Davranışsal amaç yazınız: Hedef davranışı belirledikten sonra davranışsal amacınızı yazınız. Anımsayacağınız gibi, yazdığımız davranışsal amacın dört temel unsuru karşılaması gerekmektedir. Bunlar, çocuk, davranış, ölçüt ve koşullardır. Az sayıda hedef davranış belirleyiniz. Davranışsal amaç yazma ile ilgili ayrıntılı açıklamalar için Modül 6’yı tekrar inceleyiniz.

Çocuğa sorulacak soru ya da yönergenin ne olacağını ve kaç kez sunacağınızı belirleyiniz: Çocuğa hedef davranışı sergilemesi için yönelteceğiniz soruyu ya da yönergeyi belirlemeniz gerekmektedir. Örneğin, masaya üç şekil resmi yerleştirerek yönergenizi sunabilirsiniz. Çocuğun yaşına ve düzeyine uygun bir dil kullanmalısınız. Aynı zamanda bir oturumda her bir hedef davranışla ilgili kaç kez öğretim gerçekleştireceğinizi (bir oturumdaki deneme sayısını) planlamalısınız.

Çocuğunuzun ve öğretimini hedeflediğiniz hedef davranışın özelliklerine uygun ipucunu belirleyiniz: Çocuğunuzda işe yarayacağını düşündüğünüz, ya da gözlemlerinizle belirlediğiniz ipucu türü belirlemelidir. Burada unutulmaması gereken nokta bir davranışı öğretmek üzere ipucu belirlediyseniz ve bu ipucuyla davranışta iyileşme görülmeye başlandıysa öğretimin tamamında bu ipucunu kullanmalısınız. Çocuğunuza bu becerinin öğretiminde model ipucu sunmaya karar verdiyseniz bu davranışı öğretinceye değin düzenlediğiniz tüm oturumlarda öğretim sırasında model ipucu kullanmalısınız. Bekleme süreli öğretim oturumları boyunca her zaman aynı ipucu kullanılır; ipucunun türünde, yoğunluğunda herhangi bir değişiklik ya da azaltma planlanmaz. İpucunun silikleştirmek üzere yukarıda açıklanan bekleme süreli denemeler gerçekleştirilir.

Sıfır saniye ve bekleme süreli öğretim denemelerine karar veriniz: Sıfır saniye bekleme süreli deneme sayısının ne olacağına karar vermelisiniz. Bununla ilgili olarak yukarıda açıklanmış olan iki karardan birisini benimseyebilirsiniz. Pratik bir öneri olması amacıyla çocuğunuzla ilk öğretim oturumunun tamamında (kaç denemeden oluşacaksa) 0 sn bekleme süreli öğretim denemeleri düzenlemeyi benimseyebilirsiniz.

Bekleme süresinin ne olacağına karar veriniz: Bekleme süreli denemelerde yönerge sunulduktan sonra çocuğun bağımsız tepkide bulunması için fırsat vermek üzere bir süre beklenir. Bu genellikle 3 saniye, 4 saniye gibi bir süredir. Aslında bu süre ipucunun silikleştirildiği süredir aynı zamanda. Öğretimin başında bu sürenin ne olacağına karar verilmeli ve bekleme süreli denemelerin tamamında bu süre kullanılmalıdır.

Çocuğunuzun tepkilerine ne şekilde tepkide bulunacağınızı belirleyiniz: Bekleme süreli öğretimde çocuk beş tür tepkide bulunabilir. Bunlar: (a) ipucundan önceki doğru tepkiler, (b) ipucundan sonraki doğru tepkiler, (c) ipucundan önceki yanlış tepkiler, (d) ipucundan sonraki yanlış tepkiler ve (e) tepkide bulunmamadır. Doğru tepkilerde pekiştireç sunup, yanlış tepki ya da tepkide bulunmamayı görmezden gelebilirsiniz. Öğrenmede ölçütü karşılayabilmek için ipucundan önceki doğru tepkileri dikkate almalısınız.

Sabit bekleme öğretimi uygulayınız: Çocukla bir araya gelerek öğretim oturumunu gerçekleştiriniz. Pratik bir öneri olması amacıyla ilk öğretim oturumunda planladığınız öğretim denemelerinin tamamını 0 saniye bekleme süreli denemeler yaparak uygulayabilirsiniz takip eden tüm oturumlarda ise öğrenme gerçekleşinceye kadar sabit bekleme süreli denemelerle (örn., 4 sn sabit bekleme süreli denemeler) öğretimi gerçekleştirebilirsiniz.

Kayıt tutunuz: Hedef davranışlara ilişkin uygulama sırasında kayıt tutarak çocuğunuzda sabit bekleme süreli öğretimin işe yarayıp yaramadığını belirlemeniz ve toplayacağınız verilere uygun olarak karar vermeniz gerekir. Bildiğiniz gibi, değiştirmek istediğiniz davranışın tanımlanma biçimine göre kullanacağınız kayıt tekniği belirlenmektedir ve ölçütü karşılamak üzere ipucundan önceki doğru tepkileri dikkate alacağınızı unutmayınız. Kayıt tutma ile ilgili ayrıntılı açıklamaları Modül 6’da bulabilirsiniz. Sabit Bekleme Süreli Öğretim Uygulaması Veri kayıt Formu örneğine buradan ulaşabilirsiniz.

Bekleme süreli ipucuyla öğretim uygulamasını başarı bir biçimde uygulayabilmek için bir dizi basamağı yerine getirmek gerekir. Bu açıdan herhangi bir basamağı atlamamak ve süreci doğru uygulayabilmek için “Bekleme Süreli İpucuyla Öğretim Kontrol Listesi ”ni incelemenizi öneririz.