BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 7
YENİ DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA

İzlerlik Sözleşmesi (Davranış Kontratı)

Modül Kazanımları

Anne-baba ya da öğretmen ile çocuk arasında yazılı ya da sözlü imzalanan bir tür sözleşmedir. Bu sözleşmenin temel mantığı çocukta hedeflediğimiz davranış gerçekleştikçe bu davranışa bağlı olarak çocuğun ödüllendirilmesidir. Sözleşmelerde hemen her türlü davranış (akademik, sosyal) hedef davranış olarak belirlenebilir. Ancak, her bir sözleşmede yalnızca bir davranış hedeflenmelidir. Sözleşme çocuğunuz okur yazar ise yazılı olarak, okur yazar değil ise görsel olarak hazırlanabilir. Aşağıda yazılı ve görsel olarak hazırlanmış izlerlik sözleşme örnekleri görebilirsiniz.

Çocuğunuzla aranızda yapacağınız sözleşmede olumlu dil kullanmaya özen gösteriniz. Örneğin, “bağırmadan, ağlamadan su ister” değil “uygun (normal) ses tonuyla su ister” türünde olumlu ifadeler kullanın. Sözleşmede kazandırmayı hedeflediğiniz davranışlar karmaşık ve büyük davranışlarsa bu durumda mini sözleşmeler yaparak davranışı küçük parçalar halinde öğretebilirsiniz. Örneğin, “dışarıya çıkmak için uygun biçimde hazırlanır” çocuğunuz için bir kerede öğrenilemeyecek kadar zor ve yeterince karmaşık bir davranış ise bu durumda “önce pantolonunu giyme ardından bluzunu/kazağını giyme daha sonra ayakkabı giyerek hazır olma” davranışları için mini sözleşmeler imzalayarak öğretmeyi hedefleyebilirsiniz. Aşağıda mini sözleşme örneğini  bulabilirsiniz.

İzlerlik Sözleşmesi Uygulama Basamakları

İzlerlik sözleşmesi uygulamasını başarıyla uygulayabilmek için bir dizi basamağı yerine getirmeniz gerekir. Aşağıda bu basamaklara yer verilmiş ve her bir basamakta neler yapabileceğiniz açıklanmıştır.

Hedef davranışı tanımlayınız: Portalın pek çok bölümünde yer verdiğimiz gibi hedef davranışlar gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde tanımlanmalıdır. Örneğin izlerlik sözleşmesi yaparak kazandırmak istediğiniz davranış el yüz yıkama ve kurulama olsun. Hedef davranış belirleme ve tanımlama konusunda bilgilerinizi tazelemeniz için Modül 6’yı incelemenizi öneririz.

Davranışsal amaç yazınız: Hedef davranıştan sonra davranışsal amacınızı yazınız. Anımsayacağınız gibi, yazdığımız davranışsal amacın dört temel unsuru karşılaması gerekmektedir. Bunlar, çocuk, davranış, ölçüt ve koşullardır. Davranışsal amaç yazma ile ilgili ayrıntılı açıklamaları Modül 6’da bulabilirsiniz. Yukarıda yer alan örnek davranış için davranışsal amaç yazmak oluşturmak gerekirse “Ayşe, her sabah elini yüzünü yıkar ve kurular” biçiminde yazılabilir.

Kullanacağınız pekiştireçleri belirleyiniz: Artık çok iyi bildiğiniz gibi, kullanacağınız uygulamanın başarılı olmasında işe yarayacak türde (etkili) pekiştireçlerin belirlenmesi yaşamsal önem taşımaktadır. Pekiştirme uygulamasının uygulama başlıklarında açıkladığımız önerileri takip ederek izlerlik sözleşmesi uygulaması için de etkili pekiştireçleri belirleyerek kullanınız.

Sözleşme koşullarını belirleyiniz: Öncelikle bu sözleşmenin hangi koşullar altında geçerli olduğu belirtilmelidir. Örneğin sabah uyandığında, yemek sırasında, masabaşında çalışırken, alışverişe gittiğinizde gibi sözleşmenin geçerli olduğu koşullar belirlenmelidir. Sözleşmede çocuğunuzun uygun davranışı sergilemesi sonucunda sunacağınız pekiştireçleri ve davranışı sergilemediğinde karşılaşacağı sonuçları belirtiniz.

İzlerlik sözleşmesini uygulamaya başlayınız: Belirlemiş olduğunuz koşullar altında sözleşmeyi uygulamaya başlayınız. Çocuğunuzu önceleri izlerlik sözleşmesiyle kazandırmayı hedeflediğiniz davranışları sergilemesi konusunda anımsatın ya da ipuçları sunarak yaptırmaya çalışın. Çocuğunuz davranışı doğru sergilemeyi öğrendikçe kendini düzenlemesi açısından bağımsız olarak sergilemesini hedefleyin. Çocuğunuz uygun davranışı sergiledikçe sözleşmede belirlediğiniz pekiştireçleri sunmaya dikkat ediniz. Davranışı sergilemediğinde ise planladığınız sonuçları sununuz.

Kayıt tutunuz: Hedef davranışlara ilişkin uygulama öncesinde ve sonrasında kayıt tutarak çocuğunuzda pekiştirmenin işe yarayıp yaramadığını belirlemek ve uygun karar vermek gerekir. Bildiğiniz gibi, değiştirmek istediğiniz davranışın tanımlanma biçimine göre kullanacağınız kayıt tekniği belirlenmektedir. Kayıt tutma ile ilgili ayrıntılı açıklamaları Modül 6’da bulabilirsiniz. 

Tüm bu açıklamalardan sonra izlerlik sözleşmesini ilk defa kullanacak olduğunuzda neler yapabileceğiniz konusuna da biraz açıklama getirelim: 

  • Uygulamaya başlarken önce çocuğunuzla aranızda bir mini sözleşme yapın. Böylece çocuğunuza sürecin ne olduğu ve nasıl işleyeceği konusunda deneyim ve bilgi vermiş olursunuz.
  • Bu mini sözleşmede çocuğunuzun kısa bir sürede (birkaç günde) başarabileceği türde basit bir davranış belirlemeye özen gösteriniz.
  • Çocuk hedef davranışı sergiledikçe pekiştiriniz.
  • Mini sözleşmede hedeflediğiniz davranış değişikliği gerçekleştiğinde artık yeni hedef davranışınızla ilgili sözleşmeyi, hedef davranışınızı ve pekiştireçlerinizi birlikte konuşmaya geçiniz.

Bu aşamaları uygun biçimde gerçekleştirmek aile ve eğitimciler için kimi zaman sorun oluşturabilmektedir. Bu açıdan herhangi bir basamağı atlamamak ve süreci doğru uygulayabilmek için “İzlerlik Sözleşmesi Uygulama Kontrol Listesi ”ni incelemenizi öneririz.

İzlerlik Sözleşmesi Kullanırken Karşılaşılabilen Olası Sorunlar ve Çözüm Yolları

Çocuğunuz hedef davranışı sergilemek için çaba sarf etmiyor olabilir: Bu durumda çocuğun davranışlarına sunulacak olan pekiştireçlerin seçimi etkin bir şekilde yapılmamış olabilir. Çocuğunuzun motivasyonu arttıracak nitelikte etkili pekiştireç seçimi yapılmasını öneririz.

Çocuğunuzda hedef davranış istenen doğruluk ve düzeyde ortaya çıkmıyor olabilir: Bu durumda öncelikli olarak belirlenen hedef davranışın çocuğunuz için gerçekçi olup olmadığını ve aynı zamanda bu davranışın sergilenmesi için gereken önkoşul beceriler varsa bu becerilere çocuğunuzun sahip olup olmadığını değerlendirmenizi öneririz. İzlerlik sözleşmesinde çocuğunuz için hedeflediğiniz davranış/beceri çocuğun şu anki becerilerinin üzerindeyse başarılı olması mümkün olmayacaktır. Hedef davranışın çocuğunuzun başarabileceği bir seviyede olduğunu düşünüyorsanız ipucu sunarak çocuğun davranışı doğru sergilemesine olanak sağlayabilirsiniz.