BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 7
YENİ DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA

Şekil Verme

Modül Kazanımları

Yeni davranışların öğretiminde kullanılan en temel uygulamalardan bir diğeridir ve bu uygulamada esas olarak davranışın öğrenilmesinde pekiştirmenin gücü ağırlıklıdır. Davranışa şekil verme uygulamasında çocuğa kazandırılması istenen hedef davranışın başarılı yaklaşıkları belirlenerek bu yaklaşıkların sistematik olarak pekiştirilmesiyle davranışın çocuğa kazandırılması hedeflenir. Davranışın yaklaşıkları hedef davranışa benzeyen, hedef davranışın bir bölümünü oluşturan ancak tam olarak hedef davranışın tüm unsurlarını karşılamayan davranışlara denir. Örneğin, “su istiyorum” hedef davranışı için çocuğun ilk önceleri “fu” demesi “su istiyorum” deme davranışının yaklaşığı olarak ele alınabilir. Bir diğer deyişle başarılı yaklaşıklar hedef davranışa benzeyen ama onun tüm unsurlarını karşılamayan davranışlardır. Şekil verme tekniğinde davranışın yaklaşıkları olan davranışlar ara hedefler/ara ölçütler olarak belirlenir ve bu ara ölçütlerin tamamının başarıyla tamamlanması bireyin ana ölçüt olan hedef davranışı sergilemesi anlamına gelir. Uygulama sırasında bu yaklaşıklardan hedef davranışa en çok benzeyeni belirlenerek çocuk bu davranışı sergiledikçe pekiştirilir (1. ara ölçüt/hedef)  ve giderek hedef davranışa daha fazla benzeyen yaklaşık  (diğer ara ölçütler) üzerinde çalışılır. İkinci ara ölçüt olarak belirlenen yaklaşık birinci ara ölçütte belirlenen yaklaşığa göre hedef davranışa daha çok benzeyen daha yakın bir davranıştır. Bu süreç hedef davranışın hedeflenen özelliklerle sergilenmesine kadar devam ettirilir. “Su istiyorum” davranışına geri dönersek birinci ara ölçüt  çocuğun “fu” demesi, ikinci ara ölçüt “fu istim” olabilir, üçüncü ara ölçüt “su istim” olabilirken ana ölçüt ise “su istiyorum” olabilir

Sembol (token) örnekleri

Şekil verme tekniği anne-babalar ve eğitimciler tarafından başarıyla uygulanabilmektedir. Araştırmalar şekil verme tekniğinin oldukça geniş bir davranış yelpazesinde öğretim sunmada etkili olduğunu göstermektedir. Örneğin, şekil verme tekniği dil becerilerinin, motor becerilerin ve davranışın benzerlerinin çocuğun davranış dağarcığında bulunduğu diğer pek çok davranışın kazandırılmasında kullanıldığı bilinmektedir.

Şekil Verme Uygulama Basamakları

Şekil verme uygulamasını başarı bir biçimde uygulayabilmek için bir dizi basamağı yerine getirmek gerekir. Aşağıda bu basamaklara yer verilmiş ve her bir basamakta neler yapabileceğiniz açıklanmıştır.

Hedef davranışı tanımlayınız: Portalın pek çok bölümünde yer verdiğimiz gibi hedef davranışlar gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde tanımlanmalıdır. Örneğin, “yerinde 10 dakika boyunca uygun oturma, ödevini tamamlama, sorulduğunda adresini söyleme” gibi gözlenip ölçülebilir tanımlarla davranışı tanımlamak gerekir. Hedef davranış belirleme ve tanımlama konusunda bilgilerinizi tazelemeniz için Modül 6’yı incelemenizi öneririz.

Davranışsal amaç yazınız: Hedef davranıştan sonra davranışsal amacınızı yazınız. Anımsayacağınız gibi, yazdığımız davranışsal amacın dört temel unsuru karşılaması gerekmektedir. Bunlar, çocuk, davranış, ölçüt ve koşullardır. Davranışsal amaç yazma ile ilgili ayrıntılı açıklamalar Modül 6’yı tekrar inceleyiniz. Yukarıda yer alan örnek davranış için davranışsal amaç yazmak gerekirse “Ayşe, yerinde 10 dakika boyunca uygun oturur” biçiminde yazılabilir.

Çocukta hedef davranışın yaklaşığının (benzerinin) ne olduğunu belirleyin (1. ara hedef/ölçütü belirleyin): Şekil verme tekniği kullanmaya nereden başlayacağınıza karar vermek için çocuğunuzun sahip olduğu hedef davranışın benzeri olan davranışın ne olduğuna karar veriniz. Örneğin yerinde 10 dakika boyunca uygun oturma davranışıyla ilgili çocuğunuzun tek doğru yapabildiği 1 dakika boyunca uygun oturma olabilir. O zaman öğretime çocuğunuzun 1 dakika boyunca uygun oturmasını pekiştirmeyle başlayın. Bu davranış tutarlı bir biçimde sergilendiğinde artık bir sonraki ara hedef/ölçütü pekiştirmeye başlayın.

Çocuğu hedef davranışı sergilemeye götürecek olan davranışın diğer benzerlerini belirleyiniz (Diğer ara hedef/ölçütleri belirleyiniz): Birinci ara ölçütte çocuk tutarlı biçimde doğru performansı sergiledikten sonra bir sonraki ara hedef/ölçütte öğretime başlayın (örn., 2 dakika boyunca uygun oturma) ve çocuğunuzu bu ölçütte tanımlanan davranışı sergilediğinde pekiştiriniz. Daha önceki ara ölçüt düzeyindeki davranışı sergilerse bu davranış için pekiştirme sunmayınız. Bu süreci tüm ara ölçütlerde hedef ölçüt karşılanıncaya değin tekrarlayınız.

Kullanacağınız pekiştireçleri belirleyiniz: Artık çok iyi bildiğiniz gibi, uygulamanın başarılı olmasında işe yarayacak türde pekiştireçlerin belirlenmesi yaşamsal önem taşımaktadır. Pekiştirme uygulamasının uygulama başlıklarında açıkladığımız önerileri takip ederek etkili pekiştireçleri belirleyiniz.

Kayıt tutunuz:  Hedef davranışlara ilişkin uygulama öncesinde ve sonrasında kayıt tutarak çocuğunuzda pekiştirmenin işe yarayıp yaramadığını belirlemeniz ve uygun karar vermeniz gerekir. Bildiğiniz gibi, değiştirmek istediğiniz davranışın tanımlanma biçimine göre kullanacağınız kayıt tekniği belirlenmektedir. Kayıt tutma ile ilgili ayrıntılı Modül 6’da bulabilirsiniz.

Bu aşamaları uygun biçimde gerçekleştirmek aile ve uzmanlar için kimi zaman sorun oluşturabilmektedir. Bu açıdan herhangi bir basamağı atlamamak ve süreci doğru uygulayabilmek için “Şekil Verme Uygulama Kontrol Listesi”ni incelemenizi öneririz.

Şekil Verme Uygulaması Sırasında Karşılaşılabilen Olası Sorunlar ve Çözüm Yolları

Çocuğunuzda bir sonraki benzer davranış ortaya çıkmayabilir: Bir sonraki benzeyen davranış sizin tanımladığınız mükemmellikte olmayabilir. Bu noktada yapılabilecek en iyi uygulamaya çocuğa ipucu sunarak yaklaşık davranışın ortaya çıkmasına yardımcı olmaktır. Sunacağınız ipucu görsel, sözel, model ya da fiziksel ipuçlarından herhangi bir ya da bunlardan birkaçının bir arada kullanımı biçiminde olabilir.