BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 7
YENİ DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA

Sembol Pekiştirme

Modül Kazanımları

Kendi başlarına bir anlamı olmayan ancak hoşa giden bir takım etkinlikleri, nesneleri elde etmek üzere değiş tokuş amacıyla kullanılan oyun paraları (monopoly gibi oyunlardaki oyuncak paralar) ya da kupon, jeton, marka nesnelerin (sembollerin) çocuğun hoşuna giden nesne, etkinlik ve olaylarla değiş tokuş etmesi sürecine sembol pekiştirme denir. Çocuğun uygun davranışları nedeniyle kazandığı kendi başlarına anlamı olmayan bu nesnelere dönüştürülebilir sembol pekiştireçler denir ve dönüştürülebilir sembol pekiştireçler daha sonra hoşa giden durumları elde etmek üzere değiş tokuş edilir. Dönüştürülebilir sembol pekiştireçler ikincil pekiştireçler grubunda yer alan pekiştireçlerdir. Sembol özelliğini kazanmış olan herhangi bir nesne otizm spektrum bozukluğu olan çocukların uygun davranışlarını artırmada ve uygun olmayan davranışlarını azaltmada etkili olarak kullanılmaktadır. Dönüştürülebilir sembol pekiştirme sisteminin geniş gruplarla da (ör., sınıf çapında) etkili olarak kullanıldığını gösteren çok sayıda araştırma vardır. Aşağıda sembol olarak kullanabileceğiniz örneklere yer verilmiştir.

Sembol (token) örnekleri

Sembol Pekiştirme Uygulama Basamakları

Sembol pekiştirme uygulamasını başarı bir biçimde uygulayabilmek için bir dizi basamağı yerine getirmek gerekir. Aşağıda bu basamaklara yer verilmiş ve her bir basamakta neler yapabileceğiniz açıklanmıştır.  

Hedef davranışı tanımlayınız: Portalın pek çok bölümünde yer verdiğimiz gibi hedef davranışlar gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde tanımlanmalıdır. Örneğin, “yerinde uygun oturma, dersi takip etme” gibi gözlenebilir ve ölçülebilir tanımlarla davranışı tanımlamak gerekir. Sembol pekiştirme sistemini kullanacağınız zaman benimsediğiniz davranışlardan en az bir tanesi çocuğunuzun kolayca yapabileceği bir davranış olsun böylece sembol kazanma olasılığını yaratmalısınız. Hedef davranış belirleme ve tanımlama konusunda bilgilerinizi tazelemeniz için Modül 6’yı incelemenizi öneririz.

Davranışsal amaç yazınız: Hedef davranıştan sonra davranışsal amacınızı yazınız. Anımsayacağınız gibi, yazdığımız davranışsal amacın dört temel unsuru karşılaması gerekmektedir. Bunlar, çocuk, davranış, ölçüt ve koşullardır. Davranışsal amaç yazma ile ilgili ayrıntılı açıklamalar için Modül 6’yı tekrar inceleyiniz. Yukarıda yer alan örnek davranış için davranışsal amaç yazmak gerekirse “Ayşe, 20 dakika boyunca dersi takip eder” biçiminde yazılabilir.

Pekiştireçleri belirleyiniz: Artık çok iyi bildiğiniz gibi, uygulamanın başarılı olmasında işe yarayacak türde pekiştireçlerin belirlenmesi yaşamsal önem taşımaktadır. Bu modülde yer verilen pekiştirme ile ilgili açıklamaları takip ederek sembol pekiştirme uygulaması için de etkili pekiştireçleri belirleyin.

Sembol olarak ne kullanacağınızı belirleyiniz: Kendi başına anlamı olmayan kolayca taşınabilen ve saklanabilen jeton, oyun paraları (örn., oyunlardaki kağıt paralar), yıldız, marka, dama taşları, gülen yüz gibi nesneleri sembol pekiştireç olarak kullanabilirsiniz. Sembol pekiştireçlerinizi belirlerken aşağıda sıralanan noktalara dikkat ediniz.

  • Çocuğunuzun ağzına alamayacağı, yutamayacağı türde nesneleri kullanmayı tercih ediniz.
  • Anne-baba olarak çocuğunuzun kazandığı sembolleri sıkça kontrol ediniz.
  • Kullanmayı tercih ettiğiniz sembollerin uzun süre bozulmadan kalabilecek ve saklanabilecek özellikte olmasına dikkat ediniz.
  • Çocuğunuzun kendiliğinden sembollere ulaşmasını önleyecek bir düzenleme yapınız (örn., ulaşamayacağı bir yerde muhafaza ediniz).
  • Kullanmayı tercih ettiğiniz sembolün sizin için kolay ulaşılabilir olmasına özen gösteriniz. Kolayca ulaşıp, taşıyabileceğiniz türde nesneler seçiniz.
  • Kullanmayı tercih ettiğiniz sembolün çocuğunuz için pekiştirici özelliği olmamasına dikkat ediniz.
  • Sembollere karar verdikten sonra sembol tahtası kullanıp kullanmayacağınıza karar veriniz. Sembol tahtasına aralıklarla cırt cırtlı bant yapıştırabilirsiniz ve çocuk sembol kazandıkça kazandığı sembollerini bu tahtaya yapıştırmasını sağlayabilirsiniz. Sembol tahtası örnekleri aşağıda sunulmaktadır.

Sembol pekiştirme için kuralları belirleyiniz: Sembolleri nasıl dağıtacağınızı, nasıl dönüştürme yapacağınızı belirleyiniz. Uygulamanın ilk başlarında çocuğunuzun kazandığı sembollerle oynamasına izin vererek çocuğunuzun bu sürece alışmasını sağlayınız. Sembol tahtası kullanmıyorsanız sembolleri saklayacağı bir kutu veya torba kullanmanızı öneririz.

Sembollerin değiştirileceği pekiştireçleri belirleyiniz (pekiştireç havuzu oluşturunuz): Çocuğunuzun sembolleri kazandıkça değiş tokuş yapabilecekleri pekiştireçlerden bir havuz oluşturunuz. Bu pekiştireç havuzunu okuma yazması olan çocuklar için yazılı olarak hazırlarken, okuma yazması olmayan çocuklar için yukarıda örnek verildiği gibi görseller kullanarak hazırlayınız.

Sembol ve değiştirilecek pekiştireçlerin oranını belirleyiniz: Başlangıçta pekiştireç havuzunda yer alan pekiştireçlerin dönüşüm oranını küçük tutun böylece çocuğunuza az sayıda sembol kazanmış da olsa değiş tokuş yapabilme şansını vermiş olursunuz. İlerleyen zamanlarda çocuğunuz daha fazla sembol kazanmaya başladığında dönüştürme oranlarını yeniden gözden geçirerek gerektiğinde bu oranı bir miktar yükseltmelisiniz. Yüksek işlevli bir çocukla çalışıyorsanız çocuğunuz sistemi anlayarak kolayca uygulayabilir hale geldiğinde çocuğunuzun sembol borçlanmasına da olanak sağlayabilirsiniz. Yine çocuğunuz okuryazar ise pekiştireç havuzundaki her bir pekiştirecin sembol değerini (kaç sembolle değiştirilebileceğini) yazınız ya da görsel ya da sözel olarak kendisine açıklayınız. 

Çocuğunuzun pekiştireçlerini değiş tokuş yapacağı zamanı belirleyiniz: Çocuğunuzun biriktirdiği sembolleri ne zaman edinmek istediği pekiştireçlerle dönüştüreceğini belirlemelisiniz. Gün sonunda, hafta ortasında ya da sonunda dönüştürmesi için planlama yapmak akılda tutmak açısından pratik olacaktır. Ancak, uygulamanın ilk başlarında gün sonunda dönüştürme gibi daha kısa zaman dilimini benimsemeniz çocuğun sembol pekiştirme sistemini anlaması açısından uygun olacaktır.

Çocuğunuz hedef davranışı sergiledikçe sembol veriniz: Artık sembol pekiştirme uygulamasını gerçekleştirmeye başlayabilirsiniz. Bu nedenle çocuğunuz hedef davranışı her sergilediğinde sembol vermelisiniz. Sembolü verirken hangi davranışından dolayı kendisine sembol verdiğinizi belirtmeli ve mutlaka sembol pekiştireci bir sosyal pekiştireçle birlikte vermeyi tercih etmelisiniz. Örneğin, “Ayşe derste 5 dakika boyunca beni çok güzel dinledin. Al bakalım” diyerek sembolü çocuğa oldukça güler yüzlü bir biçimde vermeye özen gösteriniz.

Hedef davranışta artma olup ölçüte yaklaştıkça sembol pekiştireçleri seyrekleştiriniz: Anımsayacağınız gibi, pekiştireç sunma kurallarımızdan bir tanesi çocuk ölçüte ulaştığında pekiştireçleri daha seyrek vermekti. Kazandırılan davranışın kalıcılığını sağlayabilmek için sembol pekiştirme uygulamasında da bu kuralı yaşama geçirmemiz gerekir. Bu noktada yapılabilecek bir başka uygulamada pekiştireçlerin sembol değerlerini artırmak olabilir. Örneğin çocuk kazandığı 10 sembol ile 10 dakika dışarıda yemek yemeyi kazanabilirken ilerleyen zamanda davranışın kalıcılığını sağlayabilmek üzere 10 sembol ile gofret alabilir.

Pekiştireç listenizi sıkça yenileyiniz: Daha önce pek çok kez açıklandığı gibi, pekiştireçlerde aşırı doygunluk yaratmamak ve çocuğunuzun motivasyonunu yüksek tutmak için pekiştireçlerinizi sıkça değiştirin. Pekiştireç listenize haftada bir yeni pekiştireç ekleme kararı uygun bir karar olabilir.

Kayıt tutunuz: Hedef davranışlara ilişkin uygulama öncesinde ve sonrasında kayıt tutarak çocuğunuzda pekiştirmenin işe yarayıp yaramadığını belirlemek ve uygun karar vermek gerekir. Bildiğiniz gibi, değiştirmek istediğiniz davranışın tanımlanma biçimine göre kayıt kullanacağınız kayıt tekniği belirlenmektedir. Kayıt tutma ile ilgili ayrıntılı açıklamaları Modül 6’da bulabilirsiniz.

Bu aşamaları uygun biçimde gerçekleştirmek aile ve uzmanlar için kimi zaman sorun oluşturabilmektedir. Bu açıdan herhangi bir basamağı atlamamak ve süreci doğru uygulayabilmek için Sembol Pekiştirme Uygulama Kontrol Listesi’ni incelemenizi ve aşağıda yer alan videodan dönüştürülebilir sembol sisteminin ve ödül panosunun nasıl hazırlandığını izlemenizi öneririz.

Sembol pekiştirmeyi ilk defa kullanacak olduğunuzda neler yapmalısınız?

  • Öncelikli olarak sembol pekiştirme sistemini çocuğunuza yavaş yavaş tanıtınız.
  • Sembol pekiştirme sistemi çocuğun anlaması ve sizin doğru bir biçimde kullanmanız bazen zor olabilmektedir. Çocuğunuzun işlevde bulunma düzeyi uygun ise sembol pekiştirme sistemini çocuğunuza açıklayınız.
  • Başlangıçta yalnızca 15-20 dakikalık zaman dilimlerinde sembol pekiştireci uygulamaya özen gösteriniz.
  • Çocuğunuzun kolayca yapabileceği bir davranışı seçerek çocuk bu davranışı sergiledikçe bir sembol vermeye başlayınız.
  • Çocuğunuzun kazandığı sembolü tercih ettiği yiyecek veya etkinlikle değiştiriniz. Bu uygulamada hedefe ulaştığınızda sembollerin sayısını giderek arttıracağınız bir planlama yapınız (örn., 2 sembol, 3 sembol, 5 sembol, 10 sembol, 20 sembol). Böylece çocuğunuzun pekiştireçlere daha geç ulaşmasını hedefleyerek doyuma ulaşmasını önlemiş olacaksınız ve pekiştireçlerin etkisi daha uzun süre devam edecektir. 

Sembol Pekiştirme Sırasında Karşılaşılabilen Olası Sorunlar ve Çözüm Yolları

Çocuğunuz hiç sembol biriktiremeyebilir: Bu durumun ortaya çıkmasını önleyebilmek için çocuğunuzun kolayca öğrenebileceği bir davranışı da hedef davranış olarak belirleyin. Dolayısıyla, çocuğunuz bu davranışından dolayı pekiştireç kazanabilsin.

Sembollere karşılık belirlenen pekiştireçler işe yaramıyor olabilir: Modülün çok değişik bölümlerinde bu konu üzerinde durmuştuk. Bir davranış değiştirme ya da öğretim programının ne önemli unsuru etkili pekiştireçlerin belirlenmesidir. Bu modülde ele alınan etkili pekiştireçleri belirleme başlığını tekrar incelemenizi öneririz.

Semboller çocuk tarafından amaç dışı kullanılabilir: Çocuğunuza sunduğunuz semboller özellikle küçük yaşta ve yetersizlikten ileri derecede etkilenmiş çocuklarda ağza alma, yutma, fırlatma gibi amaç dışı kullanılabilir. Bu durumu ağza alınamayacak özelikte, yutulamayacak kadar büyük boyutlarda semboller kullanmayı tercih ederek önleyebilirsiniz.

Çocuk sembolleri değiştirmeyip istifleyebilir ve çok miktarda pekiştireci elinde olduğu için kendisini uygun davranmak zorunda hissetmeyebilir: Çocuğun elinde değiştirmediği çok fazla sayıda pekiştireç olduğunda bunun rahatlığıyla hedef davranışı istenen düzeyde ve ölçüde sergilemeyebilir. Ayrıca, sembollerini bir günde topluca değiştirebilir. Bu nedenle, sembolleri bu ölçüde biriktirmeyip değiş tokuş etme konusunda yönlendirmelisiniz.

  • Sembol pekiştirme uygulamasının seyrekleştirilmesinden dolayı davranışta bozulma olabilir: Sembol pekiştireç uygulaması sonlandığında çocuğunuzun davranışlarında bozulma, geriye dönme gibi gerilemeler olabilir. Bu nedenle, sembol pekiştirme uygulamasını birden değil yavaş yavaş seyrekleştirmelisiniz.