BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 7
YENİ DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA

Sosyal Öyküler

Modül Kazanımları

Sosyal öyküler sosyal bağlamlara has özellikleri dikkate alarak çocuğa ipuçları sunma yoluyla bu bağlamlarda gerekli uygun davranış örneklerinin öyküleştirilerek sunulduğu öykülerdir. Çocuğa bu öyküler okunarak ya da çocuğun okuması sağlanarak çocuğun davranışlarını değiştirmeyi hedefler. Bu amaçla görsel bir kitap hazırlanır. Öyküleri yazarken belirli bazı cümle tipleri ve bu cümlelerin bir öyküdeki oranlarına ilişkin kurallar vardır. Hazırlanan sosyal öykü kitaplarında görsel unsurların kullanımına yer verilmelidir. Sosyal öyküleri uygulama basamakları aşağıda sıralanmıştır.

Hedef davranışı tanımlayınız: Portalın pek çok bölümünde yer verdiğimiz gibi hedef davranışlar gözlenebilir ve ölçülebilir biçimde tanımlanmalıdır. Bu aşamada davranışın gerçekleşmesini beklediğiniz bağlamın belirlenmesi de çok önemlidir. Örneğin, hedef davranışınız aile yemeğe çıktığınızda çocuğun uygun davranması ise, bu öykünün bağlamı restoran, pastane, kafe gibi ortamlar ya da bunlardan biri olacaktır. Hedef davranış belirleme ve tanımlama konusunda bilgilerinizi tazelemeniz için Modül 6’yı incelemenizi öneririz.

Davranışsal amaç yazınız: Hedef davranıştan sonra davranışsal amacınızı yazınız. Anımsayacağınız gibi, yazdığımız davranışsal amacın dört temel unsuru karşılaması gerekmektedir. Bunlar, çocuk, davranış, ölçüt ve koşullardır. Az sayıda hedef davranış belirleyiniz. Davranışsal amaç yazma ile ilgili ayrıntılı açıklamalar için Modül 6’yı tekrar inceleyiniz. Yukarıda yer alan örnek davranış için davranışsal amaç yazmak oluşturmak gerekirse “Ayşe, ailece yemeğe çıkıldığında yerinde uygun oturarak yemeğini yer” biçiminde yazılabilir.

Sosyal öyküyü yazma: Sosyal öykülerde kullanılan dil çok önemlidir. Çocuğun yaşına ve düzeyine uygun bir dil kullanılmalıdır. Ayrıca, sosyal öykünün hazırlandığı çocuğa bağlı olarak sosyal öyküde yer alan karakterler birinci ya da ikinci şahıslar benimsenerek hazırlanır. Örneğin, “Restorana gittiğimde “sandalyemde otururum” derim” ya da “Aslı restorana gittiğinde “sandalyesinde oturur” biçiminde hazırlanır. Xxx davranışını öğretmek üzere kullanılabilecek bir Sosyal Öykü kitabı örneğini incelemenizi öneririz.

Çocuğun işlevde bulunma düzeyine uygun olarak sosyal öykünün uzunluğunu belirleme: Her bir sayfada çocuğun belirli bir noktaya odaklanmasını sağlayacak cümleler hazırlanır. Bir sayfada bir-iki cümle yazmak uygundur.

Öykü kitabında çocuğun ilgisini çeken ve durumu özetleyen resim, çizim vb. görseller kullanma: Bu aşamada öyküdeki durumu çocuğa en iyi betimleyen görsellerin kullanımına yer verilmelidir. Uygun olduğunda kullanılacak görseller çocukla birlikte belirlenebilir. Çocuğun kendi resimlerini kullanmak da bir diğer seçenek olabilir.

Sosyal öyküyü uygulama: Sosyal öykünün ne sıklıkla ve hangi koşullar altında okunacağı belirlenir. Çocuğun okuma yazması varsa kendisi okuyabilir ya da siz çocuğunuza resimlerine birlikte bakarak okuyabilirsiniz. Sosyal öykü hedef davranışın sergilenmesi beklenen bağlamın gerçekleşeceği zamanın hemen öncesinde okutulmalı ya da okunmalıdır. Örneğin, akran etkileşimine yönelik bir öykü oyun zamanının hemen öncesinde okunmalı ya da okutulmalıdır.

Kayıt tutma: Hedef davranışlara ilişkin uygulama öncesinde ve sonrasında kayıt tutarak çocuğunuzda pekiştirmenin işe yarayıp yaramadığını belirlemek ve uygun karar vermek gerekir. Bildiğiniz gibi, değiştirmek istediğiniz davranışın tanımlanma biçimine göre kayıt kullanacağınız kayıt tekniği belirlenmektedir. Kayıt tutma ile ilgili ayrıntılı açıklamaları Modül 6’da bulabilirsiniz.

Bu aşamaları uygun biçimde gerçekleştirmek aile ve uzmanlar için kimi zaman sorun oluşturabilmektedir. Bu açıdan herhangi bir basamağı atlamamak ve süreci doğru uygulayabilmek için ”ni incelemenizi öneririz.

Sosyal Öykü Kullanırken Karşılaşabileceğiniz Olası Sorunlar ve Çözüm Yolları

Sosyal öyküde hedeflenen davranış gerçek yaşamda gerçekleşmiyor olabilir: Hazırladığınız kitapta ele aldığınız bağlam ile gerçek yaşamda davranışın gerçekleşmesi ele alınan ortam ya da bağlam benzerlik sergilemiyor olabilir. Bu açıdan öykünüzde bir değişiklik yapabilirsiniz.

Sosyal öyküde hedeflenen davranış gerçek yaşamda gerçekleşmiş olabilir ancak, öyküyü daha az okumaya başladıkça davranışta bozulma olabilir: Bu durumda sosyal öyküyü erken geri çekmiş olabilirsiniz. Bu nedenle, tekrar okumaya başlayabilirsiniz.

Sosyal öyküde hedeflenen davranışın kalıcılık ve genellemesi sağlanamamış olabilir: Öğrenme gerçekleşmiş olmakla birlikte çocuğunuz davranışı farklı ortamlarda ve bir süre sonra yerine getiremiyor olabilir. Bu durumu önleyebilmek için öğrenme gerçekleştikten sonra sosyal öyküdeki kahramanlara, ortamlara ekleme ve çıkarmalar yaparak özellikle genelleme ve kalıcılığı sağlayabilirsiniz.