BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 7
YENİ DAVRANIŞLAR KAZANDIRMA

Çocuk Yetiştirme, Davranış Kontrolü, Öğretim

Modül Kazanımları

Hemen tüm anne-babalar çocuklarının bağımsız ve topluma yararlı bireyler olmalarını hedeflerler; ancak bu hedefi karşılamak tüm anne-babalar için de oldukça zorlayıcıdır. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip anne-babalar için ise daha da zorlayıcı olabilmektedir. Çünkü otizmli çocukların anne-babalarının davranış kontrolü ve yeni davranışlar kazandırma konularında daha yoğun bir çaba içinde olmaları gerekebilmektedir. Ailede iyi bir davranış kontrolü anlayışının olması bağımsız çocuklar yetiştirme hedefinin karşılanmasında önemli unsurların başında gelmektedir.

Portalın pek çok bölümünde otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda görülen en temel sorunun bazı davranışları gerektiğinden daha az sergilemeleri ya da hiç sergilememeleri ve bazı davranışları ise gerektiğinden daha fazla sergilemeleri olduğundan söz etmiştik. Dolayısıyla, hem uygun davranışlar sergilemeleri konusunda hem de uygun olmayan davranışların azaltılması ya da ortadan kaldırılması konusunda davranış kontrolü ve öğretim sunulması çocukların, ailelerinin ve eğitimcilerin temel gereksinimlerinin başında gelmektedir. Bu modülde uygun davranışlar kazandırmak ve yeni davranışlar öğretmek için kullanabileceğiniz etkili teknik ve stratejilere yer verilmiştir. Bu konulardaki açıklamalara geçmeden önce uygun davranışları kazandırmanın neden önemli olduğunu maddeler halinde açıklayalım. Uygun davranışlar sergilemek çocuğun;

  • daha fazla pekiştireç kazanmasına,
  • ait olduğu çevrede daha fazla kabul görmesine,
  • kendisi için olumlu bir öğrenme ortamı yaratmasına,
  • uygun olmayan davranışlarında azalmaya,
  • çevresiyle olumlu etkileşim kurmasına yol açar.

Otizmli çocuklara yeni davranışlar kazandırmak üzere bilinen en etkili yol sistematik olarak pekiştirme uygulamasını yapmaktır. Ancak, pekiştirme ve diğer teknikleri açıklamaya başlamadan önce genel olarak çocuk yetiştirme, davranış kontrolü ve öğretim sırasında dikkat edilmesi ya da takip edilmesi önerilen önerileri sıralayalım.

Dikkatin uygun olmayan davranışa yöneltilmemesi çok kolay yapılabilecek bir uygulama gibi gözükse de ne yazık ki gerçek yaşamda pek çocuğumuzun bunu başaramadığı bilinen bir gerçektir. Ne yazık ki anne-babalar ve eğitimciler çoğunlukla çocuklarımızın uygun olmayan davranışlarına daha fazla dikkatimizi yöneltmekteyiz. Hemen şimdi kendimizi çocuklarımızı günde kaç kez “yapma, dur, elleme, hayır” gibi ifadelerle uyarırken; kaç kez “bunu çok güzel yaptın, aferin bu yaptığın çok iyiydi, bravo sana” gibi ifadelerle pekiştirdiğimizi düşünelim. Pek çoğunuzun “maalesef pekiştirmekten daha çok uyarıyorum; çünkü çocuğum öyle davranışlar sergiliyor ki elimde olmadan uyarılarım daha fazla oluyor” dediğinizi duyar gibiyiz. Portalın pek çok modülünde sizlere bir mesaj vermeye çalıştık, şimdi bu mesajı daha açık bir biçimde ifade edelim. Karşımızdaki kişiden herhangi bir davranış değişikliği bekliyorsak, kendi davranışlarımızda (örn., daha az eleştirerek) ve bulunduğumuz çevrede de bazı değişiklikleri (örn., öğrenmesi için ipucu sunarak) gerçekleştirmemiz gerekir. Genel olarak bu gerçeği kabul ederek dikkatimizi çocuğumuzun uygun olmayan davranışlarına yöneltmekten vazgeçmemiz (kendimizi değiştirmemiz) bizi başarıya götürecek önerilerden birisidir

Çocuğunuz için ölçülebilir ve gözlenebilir gerçekçi hedefler belirleyin: Çocuğunuzla ilgili hedefleri belirlerken kazandırmak istediğiniz davranışın ne olduğu, çocuğunuzun bu davranışı ne kadar iyi sergilemesini hedeflediğinizi, birden çok davranış söz konusu olduğunda hangi davranışları öncelikli olarak hedefleyeceğiniz ve hangi koşullar altında bu davranışı sergilemesini beklediğinizi dikkate alınız. Hedef davranışların ölçümü, öncelikli hedef davranışları belirleme gibi konularla ilgili olarak Modül 6’yı yeniden incelemenizi öneririz.

Çocuğunuz uygun davranışlar gerçekleştirdikçe nasıl pekiştireceğinizi, ne tür pekiştireçler kullanacağınızı ve ne sıklıkla pekiştireceğinizi belirleyiniz: Pekiştirme davranış değişikliği sağlama ve yeni davranışlar kazandırmada kullandığımız en güçlü uygulamadır. Ancak, otizmli çocuklarda işe yarayacak pekiştireçleri belirlemek çok da kolay değildir. Bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgilere ilerleyen bölümlerde yer verilmiştir. Hemen bu noktada şunu belirtelim anne-baba ya da eğitimciler olarak en temel görevimiz çocuğumuzu kendine yeter hale getirmektir ve bunu başarmak için de çocuğun halihazırdaki durumunu güçlendirmemiz gerekir. Dolayısıyla, çocuğumuzu pekiştirmek için avcı gibi davranıp olumlu davranışlarını yakalayarak pekiştirmemiz gerekir. İleri derece sorun olmayan davranışlarını ise görmezden gelmek en iyi seçenektir. Bu konuyla ilgili detaylı bilgi için Modül 9’u incelemenizi öneririz.

Rutinleri çocuğunuzda davranış kontrolü ve öğrenme için fırsat olarak kullanın: Çocuğunuzun günlük yaşamda sergilemesini beklediğiniz sosyal davranışlar ve beceriler için çocuğunuzun ve sizin doğal rutininizi bir fırsat olarak kullanın. Örneğin, çocuğunuzun bağımsız olarak giyinme soyunma becerilerini ve selamlaşma becerilerini yerine getirmesini istiyorsanız sabah uyanma, evden dışarı çıkma ve yatmaya gitme rutinlerini davranış kontrolü ve yeni davranışların öğretim için fırsat olarak kullanın. Benzer şekilde rica etme, uygun şekilde istekte bulunma gibi sosyal davranışları çalışmak için yemek rutinini kullanın. Örneğin, yemek sırasında çocuğunuzun sevdiği yiyeceği diğer aile üyelerine servis ederken çocuğunuza servis etmeyerek istekte bulunması için fırsat yaratın. Ayrıca rutin geçişleri konusunda çocuğunuza önceden bilgi verin. Örneğin kitap okuma etkinliğinin sonuna yaklaştığınızda az sonra parka gideceğiz biçiminde açıklama yapmanız çocuğun davranışlarını daha iyi kontrol etmesine yol açacaktır. Rutin oluşturma ile ilgili daha detaylı bilgi için Modül 8’i incelemenizi öneririz.

Çevrede düzenlemeler yapınız: Öncelikle çocuğunuz için güvenli bir ortam yaratın. Mutfak, banyo, balkon gibi evin bölümlerinde güvenliği tehdit edici unsurları belirleyin ve çeşitli önlemler alın. Bu amaçla Modül 5’i yeniden incelemenizi öneririz. Mutfakta kesici aletleri çocuğun ulaşamayacağı yerlerde muhafaza etmek, tava, çaydanlık gibi araçları ocakta kullanılırken saplarını ocağın iç tarafında tutmak; banyoda bulunan çeşitli sıvıları, deterjanları çocuğun ulaşamayacağı yerlerde saklamak hem güvenliği sağlama hem de çocukta uygun olmayan davranışların ortaya çıkmasını önleme açısından önemlidir. Ayrıca, çocuğun yaşadığı çevrede bulunan ısı, ışık, ses gibi durumları çocuğunuzu rahatsız etmeyecek şekilde ayarlayın.

Hepinizin bildiği gibi, duyusal uyaranlar denilen bu durumların aşırı yüksek ya da yetersiz olması otizmli çocukların olumsuz davranışlarında bir artışa yol açabilmekte, kimi zaman öfke nöbetleri geçirmesine zemin hazırlamakta ve çocuğun öğrenmesini ve davranışlarını olumsuz etkileyebilmektedir.

 

Her zaman açık ve tutarlı olunuz: Çocuğunuzun davranışlarını kontrol etmek ve olumlu etkileşim kurabilmek için her zaman açık olmak gerekir. Çocuktan ne beklediğinizi açık biçimde ifade etmek ya da hareketlerinizle örnek olarak göstermek çocuğun ne yapması gerektiğini tam olarak anlaması açısından önemlidir. Ayrıca, benzer durumlarda benzer şekilde davranarak tutarlı olun. Örneğin erken saatte uyumasını istediğiniz çocuğunuzu uzun süre ayakta kalıp uyumadığında bazen müdahale edip uyuması için yönlendirmek bazen de bu durumu tamamen görmezden gelmek tutarlı bir davranış değildir. Bu tutarsızlık çocuğun ne yapması gerektiğini doğru biçimde algılamasını önleyebilir. Ancak, tek başına ailede bir kişinin tutarlı olması da yeterli değildir. Ailede çocukla ilgilenen herkes birbirleriyle tutarlı olmalıdır. Bir yetişkinin izin vermediği bir davranış diğeri tarafından kabul görmemelidir. Bunun için aile içinde açık iletişim kurulmalı ve sıkça kişiler bu açıdan kendilerini ve birbirlerini gözden geçirmelidir. Son olarak ise sözleriniz ile davranışlarınız birbiriyle tutarlı olmalıdır.

Karmaşık davranışları küçük parçalara bölerek öğretiniz: Bazı karmaşık davranışları öğrenmek biz yetişkinler için de çok zordur. Bu gibi durumlarda ne yaptığınızı hemen anımsamaya çalışın. Evet, genellikle öğrenmesi sizin için zor olan o davranışı basit parçalara bölerek öğrenirsiniz! Aynı öneriyi çocuklarımıza davranış kontrolü ve öğretim sunarken de benimsemeliyiz. Modülün ilerleyen bölümünde bu konuya ayrıntılı olarak yer vereceğiz. Ancak, şimdilik bu noktayı akılda tutmakta tutalım. Her zaman için karmaşık becerileri bölerek öğretmeyi denemelisiniz. Bu açıklamalardan sonra izleyen bölümde yeni davranışlar kazandırmada kullanılan teknik ve uygulamalara yer verilmiştir.