BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 6
DAVRANIŞLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME

Ne Sıklıkla Veri Toplamak Gerekir?

Modül Kazanımları

Davranışları gözleme ve kaydetme ile ilgili pek çok öğretmen ve anne-baba zamanları olmadığından söz etmektedirler. Neyse ki, öğretmen için her çocukta gözlem yapmak ve kayıt tutmak ya da anne-babalar için çocuklarının tüm davranışlarına yönelik gözlem yaparak veri toplamak önerilen bir durum değildir. Zaten pratikte de yapılması mümkün değildir! Öğrenci ya da çocuğun davranışlarından bazılarına ilişkin veri toplanması önerilebilir. Bu noktadaki altın kuralımız çocuğunuz yeni bir davranış öğreniyorsa ya da bir davranış değişikliği hedefleniyorsa bu davranışlarda gözlem yapılarak veri toplanmasıdır. Hedef davranışta ölçüt karşılanmaya ya da çocuk daha tutarlı bir biçimde tepkide bulunmaya başladığında ise veri toplama seyrekleştirilerek daha az veri toplanmaya başlanmasıdır.

Bu açıklamaları öfke nöbetleri sergileyen bir çocuk örneğinde ele alalım. Örneğin, uygulamadan önce yapılan gözlem ve kayıtlardan çocuğun günde yaklaşık 8 kez öfke nöbeti geçirdiğini varsayalım. Uygulamaya geçmekle birlikte yapılan gözlem ve kayıtlarda davranışta ani bir azalma olduğunu ve yaklaşık günde 3 kez sergilendiğini varsayalım. Artık bu noktadan sonra öfke nöbetine ilişkin veri toplama sürecini seyrekleştirmek uygundur. 

Hedef davranışa ilişkin ne süreyle gözlem yapıp kayıt tutacağınız davranışla ilişkili bir durumdur. Davranışın gün içinde birkaç kez sergilenmesi ya da günün değişik saatlerinde sıkça sergilenmesi veri toplama sürecinin ne zamanlar ve ne süreyle olacağını şekillendirir. Örneğin, sıkça tekrarlanmayan bir davranış ise bu durumda gün içinde gözlem yapmak uygun olabilir. Sıkça tekrarlanan bir davranış ise, tam gün boyunca gözlem yapılabileceği gibi, davranışın günün belirli zamanlarında örneğin yemek sırasında, sabah uyandığında, okulda gibi özel zaman dilimlerinde gözlenmesi ve kayıt tutulması yerinde olacaktır.

Daha önce de açıklandığı gibi, gözlem yaparak kayıt tutmak iki açıdan önemlidir. Birincisi halihazırda davranışın ne düzeyde, ne zamanlar sergilendiğine ilişkin bir görüş elde etmek; ikincisi ise, davranışa bir müdahalede bulunuluyorsa ya da bu konuda bir öğretim sunuluyorsa bu uygulamanın işe yarayıp yaramadığını değerlendirmektir. Diğer bir deyişle, gözlem yapmak performans belirleme (başlama düzeyi verisi toplama) ve çocuğun gösterdiği ilerlemeyi ölçme açısından önemlidir. Şimdi başlama düzeyi verisi toplama olarak adlandırabileceğimiz performans alma konusunu ayrıntılı olarak ele alalım.

Başlama Düzeyi Verisi Toplama: Herhangi bir davranışta değişiklik ya da öğretim yapılmak istendiğinde uygulama öncesinde hedef davranışın düzeyinin ne olduğunu görebilmek için başlama düzeyi verisi toplanır. Başlama düzeyi verisi, hedef davranış belirlendikten sonra müdahaleye başlanmadan önce toplanır. Başlama düzeyi verisi toplanarak çocuğun hâlihazırdaki performansı belirlenir. Bu amaçla çocuğun tepkide bulunması için yönerge sunulur (tepkide bulunma fırsatı verilir); davranışı sergilemesi için herhangi bir ipucu ya da yardım sunulmaz.

Başlama düzeyi verisi toplayarak çocuğun performansına ilişkin bir görüş ede edilebildiği için hedef davranışta ulaşılabilecek noktaya ilişkin gerçekçi bir ölçüt belirlenir. Başlama düzeyinde kararlı veri elde etmek son derece önemlidir. Kararlı veri elde edilir edilmez ise, uygulamaya geçilmemelidir. Bu süreçte yapılacak ilk iş hedef davranışın türüne göre kullanacağınız veri toplama formuna karar vermektir. Başlama düzeyi verisi toplarken hedef davranışta herhangi bir değişiklik yaratmak üzere bir uygulama yapılmaz, sadece çocuğa davranışı sergilemesi için yönerge verilir. Bu noktayı ayrık denemelerle kayıt örneğinde aşağıda maddeler halinde bir örnekle açıklayalım.

  1. Motor taklit becerisi çalışacağınız çocuğunuzun bu davranışa ilişkin başlama düzeyi performansını belirleyebilmek üzere çocuğa yalnızca “Burnuna dokun, Ağzına dokun, Böyle yap” gibi yönergeler verilir.
  2. Çocuğun her bir yönergeye verdiği doğru tepkiler için kayıt formunda ilgili gözeneğe “+”, yanlış tepkiler için “-” verilir.
  3. Ardından, çocuğun bir oturum boyunca aldığı “+”’ işaretleri sayılarak ya doğrudan doğru davranış sayısı ya da yüzde hesaplaması yapılarak grafiğe işlenir.