BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 6
DAVRANIŞLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME

Veri Toplama (Kayıt Tutma)

Modül Kazanımları

Çocuğumuzda herhangi bir konuda bir öğretim ya da davranış değişikliği programı uyguladığımızda sonuçlarını merak ederiz. Acaba, program işe yaradı mı? Programın başında değiştirmek istediğim ya da kazandırmak istediğim davranışlarda hedeflediğim değişiklik gerçekleşti mi? türünde soruları kendimize sorarız. Bu soruların yanıtını bulabilmenin en iyi yolu anne-baba ya da öğretmenler olarak çocuğumuzu ve davranışlarını gözlemek ve kayıt tutmaktır.

Uygulamalı davranış analizi programlarında da benzer süreç izlenir. Bu modülde davranışsal değerlendirme başlığında açıklandığı gibi, uygulamalı davranış analizinin önemli bir bileşeni çocuğa öğretmeyi ya da kazandırmayı hedeflediğimiz ya da azaltarak ortadan kaldırmayı hedeflediğimiz hedef davranışları gözlemek, bu davranışlara ilişkin kayıt tutmak ve elde edilen bilgileri yorumlamaktır. Bu amaçla önce ulaşılmak istenen hedef belirlenir ve ardından değişik zamanlarda değerlendirme yapılarak çocuğun performansı ile çocuğun ulaşması hedeflenen ölçüt karşılaştırılır. Veri toplama ve toplanan verilerin yorumlanması olarak adlandırılabilen bu süreç uygulamalı davranış analizi uygulamaları içinde yaşamsal bir önem taşır.

Gözlem yaparak kayıt tutmak, bir diğer deyişle veri toplamak, zor bir iş değildir. Ancak, veri toplamak için hangi basamakları takip edeceğiniz, ne tür araç-gereçlere gereksinim duyacağınızı bilerek önceden bu araç-gereçleri temin etmek başarınızı artıracak unsurlardır. İzleyen bölümde gözleme dayalı kayıt teknikleri ayrıntılı olarak açıklanmıştır. 

Kalıcı Ürün Kaydı

Genel olarak verileri iki biçimde toplayabilirsiniz. Birinci grupta yer alan veri toplama sistemi, çocuğun davranışının sonuçlarının en azından bir süreliğine ortada olduğu ve sonuçların kolayca fark edilebildiği türde olan davranışlar için uygundur. Uzmanlar bu veri toplama sistemini kalıcı ürün kaydı olarak tanımlarlar.

Bu veri toplama kaydını hemen bir örnekle açıklayalım. Gerektiğinden daha az miktarda yemek yiyen bir çocuğun ne kadar yemek yediğini gözleyebilmek için çocuğa sunulan tabakta kalan yemeğin ölçülerek kaydedilmesi kalıcı ürün kaydına bir örnektir. Bir başka örnek ise, çocuğa belirli bir sürede yanıtlaması için verdiğiniz matematik problemlerinden kaç tanesini yanıtladığını çocuğun yanıt kağıdını inceleyerek kayıt tutmanız olabilir.

Kalıcı ürün kaydında bir davranış sergilenir; bu davranışın sonuçları en azından bir süreliğine ortadadır ve gözlem yapan kişi bu sonuçları görerek kayıt tutar. Dolayısıyla, davranışın sonuçlarının hemen kaybolduğu davranışlar için uygun değildir. Örneğin, çocuğun istekte bulunma davranışını kalıcı ürün kaydıyla kayıt edemeyiz. Çocuk, iletişim kurma biçimine göre sözel ya da sözel olmayan bir biçimde istekte bulunur ve bu davranışın ortamda herhangi bir sonucu gözlenemez. İstekte bulunmuştur ve bitmiştir. Oysa, çocuğun isteğini bir kağıda yazarak vermesiyle performansını değerlendirmek mümkündür. Çünkü çocuğun yazdığı istek kağıda herhangi bir şey olmadıkça (örn., yırtılmadıysa, ıslanarak yazılar anlaşılamayacak kadar birbirine karışmadıysa) kağıtta yazılı kalacaktır.

Kalıcı ürün kayıt tekniğinin en önemli yararı, davranışın sergilendiği sırada gözlenmesini gerektirmemesidir. Yukarıdada verdiğimiz matematik sorusu çözme örneğe tekrar dönersek çocuğunuzun doğru yanıtladığı matematik soru sayısını çocuk soruları çözerken değil çözdükten sonra yanıt kağıdını inceleyerek değerlendirebilirsiniz ve gerektiğinde çocuğun performansını tekrar tekrar inceleyebilirsiniz. Benzer şekilde, sorulduğunda adını soyadını yazmasını istediğiniz bir çocuğun bu davranışına ilişkin performansını çocuğun yazdığı kağıdı inceleyerek belirleyebilirsiniz.

Görüldüğü gibi, kalıcı ürün kaydı kolay ve doğru biçimde veri toplama olasılığı yüksek ve güvenilir bir kayıt tutma tekniğidir. Ancak, ne yazık ki pek çok davranış için uygun bir teknik değildir. Çünkü, hemen fark edebileceğiniz gibi pek çok davranışın kalıcı ürünleri yoktur. Bu tür bir davranışı yine de kalıcı ürün kaydıyla kaydetmek isterseniz davranış gerçekleşirken video kaydı almanız ya da sözel bir davranış ise konuşma sırasında ses kaydına almanız önerilebilir. Böylece davranışı kalıcı ürün haline getirmiş olursunuz. Ancak, bu tür olanağa sahip değilseniz davranışın sonucu olan ürünlerin ortamda bulunmadığı durumlarda diğer kayıt teknikleri kullanılmaktadır. Bu kayıt tekniklerinde (örn., olay kaydı, süre kaydı, beceri analizi kaydı) davranış sergilendiği sırada gözlem yapılmaktadır. İzleyen bölümde bu teknikler ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

Kalıcı Ürün Kaydı Tekniğini Kullanmak İçin Gerekli Araç-Gereçler:

  • Kalıcı ürün kaydı tekniği kullanılırken gerekli olacak araç-gereç, toplanan veri türü ve ürünün cinsine göre değişiklik gösterebilir. Örneğin, video kaydı gerektiren türde bir davranış olduğunda bir video kamera ya da süreyle ilgili bir ölçüm yapılacağı zaman kronometre ya da saat kullanılabilir.
  • Veri formu: Bu formda davranışın sayısı, miktarı, şiddeti, yoğunluğu gibi davranış hangi özelliğiyle kaydedilmek isteniyorsa buna uygun kayıt tutulur.

Olay Kaydı

Davranışın gerçekleşme sayısı belirlenmek istendiğinde kullanılan kayıt tekniğidir. Hem artırılması hem de azaltılması planlanan hedef davranışlar için kullanılabilen kolay ve pratik bir kayıt tekniğidir. Olay kaydı tekniğinde belirli bir gözlem süresinde davranış gerçekleştikçe kaydedilir. Olay kaydı tekniği için bir kayıt formu hazırlanabileceği gibi, hedef davranış gerçekleştikçe bir kutuya ataç, boncuk gibi bir nesne konularak ya da sayaç kullanılarak da kayıt tutulabilir.

Olay kaydı tekniği özellikle gözlenecek davranış sıralanan üç özelliği taşıdığında kullanılır.

  1. Davranışın başlaması ve bitişi kolayca fark edilebilir olmalıdır. Örneğin, sorulan nesnenin ismini söyleme, bir nesneyi işaret ederek ya da dokunarak gösterme, soru sorma gibi.
  2. Davranış uzun sürelerle olan bir davranış olmamalıdır. Örneğin, çizgi film izleme, kesintisiz uzun bir süre uygun olmayan ses çıkarma gibi davranışlar değil istek bildirme, parmak kaldırarak söz isteme gibi kısa sürelerle olup biten davranışlar için kullanılmalıdır.
  3. Davranış çok sık tekrarlanan bir davranış olmamalıdır. Üst üste 15-20 kez kısa aralıklarla, tempo tutarcasına masaya vurmak, çeşitli basmakalıp davranışları art arda sergilemek gibi davranışlarda olay kaydı tekniği kullanılmamalıdır. Olay kaydı tekniğinin iki türü vardır:
    • Kontrollü olay kaydı
    • Serbest olay kaydı

    Çocuğunuzun davranışlarını yukarıda sıralanan özellikleri dikkate alıp değerlendirerek olay kaydı tekniğini kullanmaya karar verdiğinizde hangi olay kaydı tekniğini kullanacağınıza da karar vermelisiniz. Şimdi olay kaydı tekniklerinin türlerini ele alalım.

    Kontrollü Olay Kaydı:

    Kontrollü olay kaydı tekniği, çocuğun davranışı ancak bir başkasının davranışa karşılık olarak sunulan bir davranış ise kullanılır. Bir örnekle açıklamak gerekirse, çocuğunuz yapmasını istediğiniz bir davranışı yapmak istemediği zaman bağırarak ya da ağlayarak tepkide bulunuyorsa bağırma ve ağlama davranışı için kontrollü olay kaydı tekniği kullanılır. Örneği biraz daha ayrıntılı olarak analiz edersek çocuğun ağlama davranışını kontrol eden (neden olan) durum kendisinden bir istekte bulunulmasıdır. Çocuğun bağırma veya ağlama davranışı, çocukta fazlaca sergilenen azaltılacak ya da uygun olmayan davranış olarak ele alınmalı, yapmak istemediği davranışlar beklendiğinde ise yapmak istemediğini uygun biçimde sözel ya da sözel olmayan yollarla söyleyebilme ise artırılmak istenen bir davranış olarak tanımlanmalıdır. Bu örnekte, çocuktan bir davranış sergilemesini istediğiniz zaman çocuk bu isteğe karşı uygun olmayan davranışa giriştiği için kontrollü olay kaydı tekniği kullanılmalıdır. Sizin davranışlarınıza bağlı olarak çocuğun davranışının gerçekleşmesi beklendiği için kayıt tekniğinin isminde “kontrollü” betimlemesi kullanılmaktadır. Çocuğa sorulan sorulara parmak kaldırarak yanıtlama davranışını öğretmeyi hedeflediğinizde de kontrollü olay kaydı tutmak önerilir. Öğretmen sınıfa soru yöneltir ve her soru yönelttiğinde çocuğun söz almak üzere parmak kaldırıp kaldırmadığını kaydeder. Bu örnekte öğretmen yalnızca soru sorduğunda çocuk için kayıt tutmalıdır çünkü çocuk öğretmenin sorusunu yanıtlamak için değil kendisinin bir isteğini ya da durumunu ifade etmek için de parmak kaldırıyor olabilir.

    Benzer şekilde, bir etkinlikten diğer etkinliğe geçiş sırasında kendine zarar verme davranışı sergileyen bir çocuk için de kendini yaralama davranışının kaydedilmesinde kontrollü olay kaydı tekniği kullanılır. Bu durumda etkinlik geçişleri uygun olmayan davranışı kontrol eden ya da neden olan durumdur. Kontrollü olay kaydı tekniği kullanıldığında hedef davranış için kaç kez uyaran sunulduğu (etkinlik geçişi olduğu) ve bu uyaranlara karşı çocuğun tepkisi kaydedilmelidir. Unutmayalım ki, çocuğun tepkisi sunulacak olan uyaran sayısı ile sınırlı olacaktır. Kontrollü olay kaydı tekniğinde verinin nasıl toplanacağını anlayabilmeniz için örnek olması amacıyla doldurulmuş Kontrollü Olay Kaydı örneğini inceleyiniz. Ayrıca, Kontrollü Olay Kaydı Formu örneğini buradan indirerek veri toplamak üzere kullanabilirsiniz.  Kontrollü olay kayıt tekniği ile veri toplarken kendinizi değerlendirebilmeniz için ise Kontrol Olay Kaydı Tekniği Kontrol kullanmanızı öneririz.

    Serbest Olay Kaydı:

    Serbest olay kaydı, davranışın gerçekleşmesini kontrol eden ya da neden olan herhangi bir uyaranın bulunmadığı bir sırada çocuğa bağlı olarak kendiliğinden gerçekleşen davranışlar için kullanılır.

    Bu tekniğin daha rahat anlaşılabilmesi için hemen bir örnek verelim. Örneğin “uygun biçimde istekte bulunma” davranışı hedef davranışımız olsun. Çizgi film izlemek isteyen çocuğunuzun “çizgi film aç” demesi ya da “açmanız için televizyonu eliyle işaret etmesi” kendiliğinden gelişen bir davranıştır ve bu davranışa ilişkin veri toplarken “istekte bulunma davranışı gerçekleşti” olarak davranışı kaydedersiniz. Dolayısıyla, örnekten de anlayacağınız gibi serbest olay kaydı tekniğinin kullanılacağı davranışlar herhangi bir uyaran ya da yönergeye karşı sergilenen davranışlar değil, çocuğun ilgi ve ihtiyaçları doğrultusunda kendiliğinden ortaya çıkan davranışlar için uygundur.

    Serbest olay kaydı tekniğinin kullanılacağı davranışlara kendiliğinden bağırma, herhangi bir nesne ya da yiyecek isteme, iletişim kurmak için girişimde bulunma, gülümseme, ilgi talep etme, vurma gibi davranışlar örnek olarak verilebilir.  Serbest olay kaydı tekniğiyle verinin nasıl toplanacağını anlayabilmeniz için örnek olması amacıyla doldurulmuş örneğini inceleyiniz. Ayrıca, Serbest Olay örneğini buradan indirerek veri toplamak üzere kullanabilirsiniz.  Serbest olay kaydı tekniği ile veri toplarken kendinizi değerlendirebilmeniz için ise Serbest kullanmanızı öneririz.

    Kontrollü ve Serbest Olay Kaydı Tekniklerini Kullanmak İçin Gerekli Araç-Gereçler:

    • Kalem
    • Veri toplama formu
    • Saat ya da kronometre (gözlem süreleri farklılaştığı zaman süreyi de kaydedebilmek için gereklidir).

Süre Kaydı

Başlangıcı ve sona erişi kolayca gözlenebilen ve uzunca sürelerle gerçekleştirilen davranışlarda veri toplanması gerektiğinde kullanılması önerilen kayıt tekniğidir. Örneğin çocuğun bir oyuncakla oyun oynama süresi, bir arkadaşının yanında oturma süresi, bir yapbozu tamamlama süresi, diş fırçalama süresi gibi davranışların kayıt edilmesi durumunda kullanılır. Süre kaydı tekniği için bir saat özellikle de kronometre (süreölçer) kullanmanızı önerilebilir. Cep telefonlarındaki süre ölçer de aynı amaçla kullanılabilir.

Süre kaydı tutulacak hedef davranış için davranış başlar başlamaz kronometre çalıştırılır ve davranış tamamlandığında kronometre durdurulur. Süre kaydı tekniğiyle verinin nasıl toplanacağını anlayabilmeniz için örnek olması amacıyla doldurulmuş Süre Kaydı örneğini inceleyiniz. Ayrıca, Süre Kaydı örneğini buradan indirerek veri toplamak üzere kullanabilirsiniz.  Süre kaydı tekniği ile veri toplarken kendinizi değerlendirebilmeniz için ise Süre Kaydı Tekniği kullanmanızı öneririz.

Süre kaydı tekniğinde her bir davranışın gerçekleşme süresi ayrı ayrı kaydedildiğinde aynı zamanda davranışın sıklığı da kaydedilmiş olur. Davranışın gerçekleşme süresi dakika: saniye olarak, örneğin 1 dak, 3sn, kaydedilir. Kronometre ya da cep telefonu kullanma şansınız yok ise, saniyesi olan bir saat kullanmak uygun olabilir. Bu durumda da davranış başladığında başlama saati ve davranış tamamlandığında ise davranışın bitiş saati not edilir. Ardından her bir davranışın gerçekleşme süresi hesaplanır.

Süre Kaydı Tekniğini Kullanmak İçin Gerekli Araç-Gereçler:

  • Kalem
  • Veri toplama formu
  • Kronometre ya da saat.

Bekleme Süresi Kaydı

Davranışın sergilenmesi için yönerge ya da uyaranın sunulmasıyla birlikte çocuğun davranışı sergilemeye başlaması arasında geçen süreye ilişkin veri toplanacağı zaman kullanılması önerilen kayıt tekniğidir. Pek çok çocukta, özellikle okulöncesi dönemi çocuğunda, bekleme süresini uygun biçimde planlayamama bir sorun davranış olarak karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla, bu sürede bir değişiklik yapabilmek için bekleme süresi kaydı tutulur. Böylece, çocuğun davranışı sergilemek üzere ne kadar beklediği belirlenir.

Çocuğunuzla masa başında yap-boz tamamlama davranışı çalışırken, masaya oturup yap-bozu çocuğun önüne koyarak “yap-bozu tamamla” yönergesini sunduktan sonra çocuğun yapbozu tamamlamaya başlamak için geçirdiği sürenin kaydedilmesi bekleme süresi kaydına bir örnek olarak verilebilir. Yönergeden sonra geçen sürenin çok uzun ya da çok kısa olduğu durumlarda kullanılır. Her bir davranış için bu süre farklıdır. Bir başka örnek olarak teneffüs zilinin çalması ya da öğretmenin teneffüs zamanı “dışarıya çıkabilirsiniz” biçiminde yönergesini sunmasından çok sonra toparlanıp teneffüse çıkmak isteyen bir çocukta uygun zamanda hazırlanıp teneffüse çıkmasını öğretmeyi hedeflendiğinizde bekleme süresi kaydı tutulmalıdır. Bu örnekte yer alan davranış pek çok çocuk için sorun olma özelliği göstermektedir. Önce çocuğun genellikle ne kadar bir süre sonunda teneffüse çıkmak için harekete geçtiği belirlenmeli, ardından bir davranış değiştirme tekniğinin kullanıldığı uygulama başlatılmalıdır. Bekleme süresi kaydında süre kaydı tekniğinde olduğu gibi bekleme süreleri bir kronometre ya da saat kullanılarak belirlenir. Bekleme süresi kaydı tekniğiyle verinin nasıl toplanacağını anlayabilmeniz için örnek olması amacıyla doldurulmuş Bekleme Süresi Kaydı Formu örneğini inceleyiniz. Ayrıca, Bekleme Süresi Kaydı Formu örneğini buradan indirerek veri toplamak üzere kullanabilirsiniz.  Bekleme süresi kaydı tekniği ile veri toplarken kendinizi değerlendirebilmeniz için ise Bekleme Süresi Kaydı Tekniği Kontrol Listesini kullanmanızı öneririz.

Bekleme Süresi Kaydı Tekniğini Kullanmak İçin Gerekli Araç-Gereçler:

  • Kalem
  • Veri toplama formu
  • Kronometre ya da saniyesi olan bir saat

Beceri Analizi Kaydı

Çatal kaşık kullanarak yemek yeme, bebekle oynama, giyinme soyunma gibi birden çok davranışın sergilenmesiyle tamamlanan zincirleme davranışlar için beceri analizi kaydı tutulması uygundur. Bu amaçla öncelikle zincirleme davranış için beceri analizi geliştirilir ve ardından çocuğun bu analizde yer alan her bir davranışına ilişkin ilgili gözeneğe işaretleme yapılır. Aşağıda “El yıkama” davranışı için hazırlanmış bir beceri analizi örneği görülmektedir. Tabi gözlem yapmaya başlamadan önce gözlem oturumlarının ne zaman planlanacağı, her bir oturumda kaç denemeye yer verileceği de belirlenmelidir.

El Yıkama Davranışı Beceri Analizi:

Beceri analizi kaydı tekniğiyle verinin nasıl toplanacağını anlayabilmeniz için örnek olması amacıyla doldurulmuş  Beceri Analizi Kaydı Formu örneğini inceleyiniz. Ayrıca,  Beceri Analizi Kaydı Formu örneğini buradan indirerek veri toplamak üzere kullanabilirsiniz. Beceri analizi kaydı tekniği ile veri toplarken kendinizi değerlendirebilmeniz için ise Beceri Analizi Kaydı Tekniği Kontrol Listesini kullanmanızı öneririz.

Beceri Analizi Kaydı Tekniğini Kullanmak İçin Gerekli Araç-Gereçler:

  • Kalem
  • Veri toplama formu
  • Kronometre ye da saat (Davranışı ne kadar süreyle yapıldığına ilişkin bilgiye gereksinim varsa)

Ayrık Deneme Kaydı

Ayrık deneme kayıt tekniği ayrık denemelerle öğretim yapılacağı zaman kullanılan ve kontrollü olay kaydı tekniği mantığıyla geliştirilen bir kayıt tekniğidir. Ayrık deneme kaydı tekniği başlangıcı ve sona erişi kolayca birbirinden ayrılan akademik, sosyal, iletişim davranışları gibi çok çeşitli davranışlar için kullanılır. Çocuğa öğretilmesi hedeflenen tek-basamaklı davranışlar sıralanır ve bu sırayla sunulan yönergelere çocuğun verdiği tepkiler kaydedilir. Bu açıklamadan hemen anlayabileceğiniz gibi, çocuğun tepkisi sizin sunacağınız yönergeye karşı ortaya çıkmaktadır ve bu açıdan kontrollü olay kaydına benzemektedir. Ayrık deneme kaydı tekniğinde de hedef davranışlar belirlenir, sunulan yönergeye ilişkin olarak da ilgili gözeneğe çocuğun tepkisine ilişkin işaretleme yapılır. Tabi gözlem yapmaya başlamadan önce gözlem oturumlarının ne zaman planlanacağı, her bir oturumda kaç denemeye yer verileceği, denemeler arasında ne kadarlık bir süre olacağı da belirlenmelidir. Ayrık deneme kaydı tekniğiyle verinin nasıl toplanacağını anlayabilmeniz için örnek olması amacıyla doldurulmuş  Ayrık Deneme Kaydı Formu örneğini inceleyiniz. Ayrıca,  Ayrık Deneme Kaydı Formu örneğini buradan indirerek veri toplamak üzere kullanabilirsiniz. Beceri analizi kaydı tekniği ile veri toplarken kendinizi değerlendirebilmeniz için ise Ayrık Deneme Kaydı Tekniği Kontrol Listesini kullanmanızı öneririz.

Ayrık Deneme Kaydı Tekniğini Kullanmak İçin Gerekli Araç-Gereçler:

  • Kalem
  • Veri toplama

Modülümüzün bu bölümünde olay kaydı, süre kaydı, bekleme süresi kaydı, beceri analizi kaydı ve ayrık deneme kaydı tekniklerine yer verilmiştir. Bu kayıt teknikleri kullanılarak veri toplanabilecek davranışlara ilişkin  bazı örneklere aşağıda yer verilmiştir.