BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 6
DAVRANIŞLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME

Hedef Davranış Belirleme ve Tanımlama

Modül Kazanımları

Hedef davranış çocukta değiştirilmek istenen davranıştır. Çocuğa bir programın uygulanması sonucunda çocuğun sergilemesini beklediğimiz davranış olarak da tanımlayabiliriz. Çocuğa kazandırılması gereken hedef davranışlar aşağıda ifade edilen yollarla belirlenebilir:

Gözlem yapılır: Çocuk ve ortam gözlenir. Bu gözlem sırasında bazen çocuğun gereksinim duyduğu (örn., kendini tanıtma becerisi) bazen de çocuğun bulunduğu ortamın gerektirdiği bazı davranışlar (örn., grupta söz alarak konuşma) hedef davranış olarak ele alınabilir.

Görüşme yapılır:  Çocuk ve çevresindeki kişilerle (örn., öğretmenler, anne-babalar, akranlar) görüşme yapılarak çocuk için uygun olan hedef davranışların neler olabileceği belirlenir.

Bu iki uygulamadan bir tanesi bazen davranışı tanımlamak için yeterli olabilirken bazen ikisinin bir arada uygulanmasıyla daha gerçekçi, doğru ve geçerli hedef davranışlar belirlenir. Anne-baba ya da öğretmen olarak çocuğumuza kazandırmayı hedeflediğimiz hedef davranışlar:

Modül 4’te yer alan açıklamalarda uygulamalı davranış analizinin ÖDS ilkesi üzerinde durulmuştur. Anımsayabileceğiniz gibi, Ö davranış öncesini, D davranışın kendisini ve S ise davranış sonucunda sunulan uyaranı ifade etmektedir.

ÖDS ilkesine göre, çocuğumuzu gözlerken nelere dikkat etmemiz gerektiği, hangi davranış ya da davranışlarını gözleyeceğimiz bu sürecin en önemli unsurudur. Şimdi yukarıda yer alan örneği öncül, davranış ve sonuç açısından inceleyelim.

Bu örnekte problemli davranış Ayşe’nin “ağlama” davranışı sergilemesidir. Ancak, örnekte de gördüğünüz gibi, ağlamaya neden olan durum, problemli davranışın öncülü, annenin Ayşe’den “yemek yemesi konusundaki talebi”dir. Ayşe ağladığı için annenin talebinden vazgeçmesi ve Ayşe’nin “istediği gibi davranması konusunda cesaretlendirmesi” ise Ayşe’nin davranışına sunulan sonuçtur. Dikkat ileride anne çocuktan talepte bulunduğunda benzer sonuçla karşılaşabilir!

Örnekte yer alan bu sonuç Ayşe’nin ileride de kendisinden yapmayı istemediği bazı davranışları yerine getirmesi istendiğinde ağlama davranışı sergileme olasılığını artırabilir. Dolayısıyla, her zaman için davranıştan önce ve sonra ne olup bittiğini bilmek pek çok davranışı daha iyi kontrol edebilmek açısından önemlidir.

Modül 4‘te UDA uygulamaları davranış yönetimi ve öğretim açısından ayrı ayrı ele alınarak tanıtılmaya çalışılmıştır. İster davranış yönetimi yapalım ister öğretim her iki durumda da hedef davranış ya da davranışlar belirlemek zorundayız.

Örneğin, davranış yönetimi açısından bir hedef davranış derste sınıfta gezinen bir öğrenci için “Ahmet, derste sırasında uygun biçimde oturur” olabilirken, öğretim açısından “Sorulduğunda Ahmet, üç farklı nesne arasından ismi söylenen nesneyi işaret ederek gösterir” biçiminde olabilir.

Modül 7 ve Modül 8 ’de sosyal davranışlar için, Modül 10, Modül 11, Modül 12, Modül 13 gibi öğretim içerikli modüllerde ise çeşitli gelişim alanlarında beceri öğretimine ilişkin çok sayıda hedef davranış örneğini görebilirsiniz.

İster davranış arttırmak ister azaltmak hedeflensin her iki durumda da hedef davranış belirlenmelidir. Belirlediğiniz hedef davranış ise gözlenebilir ve ölçülebilir olmalıdır. Gözlenebilirlik ve ölçülebilirlik koşulu ise aşağıda sıralanan özelliklerle tanımlanır.

  • Gözlenebilir
  • Sayılabilir
  • Başlangıcı ve sona erişi olan
  • Tekrarlanabilir

Hemen bu özellikleri “Ayşe rakamların sayı değerlerini bilir” ifadesini analiz ederek anlamaya çalışalım. “Rakamların sayı değerlerini bilme” ifadesi gözlenebilir bir ifade değildir. Çünkü, bu ifadeye göre Ayşe’nin sayı saymayla ilgili olarak neyi bilip neyi bilmediğini anlayamayız! Onun yerine Ayşe gösterilen rakamın sayı değerini söyler, ya da rakamları sayı değerlerine göre küçükten büyüğe sıralar biçiminde bir hedef davranış betimlemesi Ayşe’de neyi gözleyeceğinizi belirgin biçimde ortaya koymak açısından önemlidir.

Davranışın sayılması açısından ise, davranışın hangi koşullar altında ve ne zaman sergilendiği anlaşılmalıdır. Tekrarlanabilirlik ise benzer şekilde farklı zamanlarda da davranışın sergilenmesi olarak ele alınmalıdır. Örnekten de anlaşılacağı gibi, hedef davranışın belirlenmesi hem çocuğa ne öğretileceği ya da kazandırılacağı hem de gözlem sırasında ne gözleneceğini açıkça ortaya koyar. Hedef Davranış Tanımları Listesi’ni inceleyerek hedef davranışlar hakkında değerlendirme yapabilirsiniz.

Sosyal davranışlar açısından hedef davranış belirlerken genellikle gözlem yapılır ve çocuğun hangi davranışlara sahip olmasının uygun olacağına karar verilir. Özellikle sosyal davranışlar için hedef davranış belirleme sürecinde ÖDS kaydı önemli bir yer tutar. Anekdot kaydı olarak da adlandırılan ÖDS kaydında davranışın öncesinde, sırasında ve sonrasında neler olduğu kaydedilir. ÖDS kaydında doğrudan problemli davranışa yoğunlaşılarak problemli davranışın öncülleri ve sonuçları belirlenir. Gözlem yapılarak hazırlanan bir ÖDS kayıt formu örneğini buradan görebilirsiniz. Ayrıca, ÖDS kayıt formu örneğini buradan indirerek çocuğunuz için hedef davranış belirleyebilir, problem davranışların öncül ve sonuçlarını analiz edebilirsiniz.

ÖDS kaydı tutarken dikkat etmemiz gereken noktaları şöyle özetleyebiliriz:

ÖDS kaydı sonrasında topladığınız verilerle ilgili olarak aşağıda sıralanan soruları da yanıtlamanız durumu daha doğru analiz edebilmek açısından önemlidir:

Şimdi bir alıştırma yaparak Ercan için doldurulan ÖDS kayıt formunu inceleyerek Ercan’ın hedef davranışını belirleyelim. Formada toplanan veriler bize, Ercan’dan ne zaman bir davranış sergilemesi istense uygun olmayan davranış sergilediğini açık bir biçimde gösteriyor. Kısaca Ercan’ın yönergelere uygun tepkide bulunmadığı görülmektedir. Dolayısıyla, Ercan için belirlenecek olan hedef davranışımız “Yönergelere uyma” olmalıdır.

Öncelikli olarak aşağıdaki videoyu izleyiniz. Gözlemleriniz doğrultusunda paylaşılmış olan boş ÖDS kaydı formunu doldurunuz. Sonuçlarınızı doldurulmuş ÖDS kaydı ile karşılaştırınız ve topladığınız bilgiler doğrultusunda uygun hedef davranışı belirlemek için analiz yapınız.

Hedef davranış belirlerken çeşitli soruları kendimize yönelterek öğretmeyi hedefleyeceğimiz davranışın uygun bir hedef davranış olup olmadığına karar verebiliriz. Hedef davranış belirlemek üzere ne tür sorular sorulabileceğini görmek için Hedef ’nu inceleyiniz. Ayrıca, Hedef Davranış örneğini buradan indirerek çocuğunuz için hedef davranış belirlerken kullanabilirsiniz.

Tabloda yer alan sorulardan “Evet” olarak yanıtlanan soru sayısı ne kadar çok ise belirlenen hedef davranışın uygunluğu o kadar uygundur.

Yukarıda yer alan örnekte görüldüğü gibi, Ercan için belirlenen “yönergelere uyma” hedef davranışının uygun bir hedef davranış olup olmadığın belirlemek için, diğer bir deyişle ÖDS kaydında ortaya çıkan hedef davranışın geçerli bir hedef davranış olup olmadığını belirlemek belirlerken bazı noktalara dikkat edilmesi gerekir. Yukarıdaki tabloda yer verilen bu noktalar aşağıda sıralanmıştır:

Çocuğunuzla çalışırken yukarıda sıralanan noktalara özen göstererek hedef davranışları belirlemeniz durumunda üzerinde çalıştığınız hedef davranışlar konusunda bir çeşit önlem almış olursunuz. Bu nedenle Hedef Davranış Belirleme Tablosu  yer alan sorulara verdiğiniz yanıtlarda “Evet” seçeneğinin çoğunlukta olduğu davranışları hedef davranış olarak belirlemeye özen göstermenizi öneririz.

Bu açıdan yukarıda yer verilen Ercan örneğini ele alırsak “yönergelere uyma” davranışına ilişkin annenin yaptığı değerlendirmede “Evet” olarak işaretlenmiş soru sayısı “Hayır” olarak işaretlenen soru sayısından daha fazladır. Anne kendisine yöneltilen yedi sorudan altı tanesini “Evet” olarak yanıtlamıştır. Bu nedenle, bu örnekte “yönergelere uyma” davranışının hedef davranış olarak ele alınması uygundur.

Bazen de birden fazla kişiden, örneğin çocuğun öğretmeni, bakıcısı gibi, bu formu doldurmaları istenerek uygun hedef davranışın belirlenmesi konusunda yardım alınarak ortak bir karara varılabilir.

Öncelikli Hedef Davranış Belirleme: Bazen çocuğunuzda birkaç uygun olmayan davranış bir arada sergileniyor olabilir. Diğer bir deyişle, birden fazla davranış hedef davranış olarak belirlenebilir. Aynı zamanda bu hedef davranışların bazılarının kazandırılması diğerlerine göre öncelik taşıyabilir. Bu gibi durumlarda da öncelikli olarak öğretilecek davranışın belirlenmesi gerekir.

Örneğin, çocuğunuzda aşağıda sıralanan davranışların görüldüğünü varsayalım:

Bu gibi bir durumda kendinize öncelikli olarak hangi davranışı değiştirmeyi hedefleyeceğinizi sormalısınız. Problem davranışlarla ilgili olarak öncelikli hedef davranışları belirleme konusunda ayrıntılı Modül 8’de bulabilirsiniz. Bu örnekte kuşkusuz “çocuğun kardeşine fiziksel olarak zarar vermesi” öncelikli olarak müdahale edilmesi gereken problem davranıştır. Dolayısıyla, öncelikli davranışlara karar verirken kendisine ya da başkalarına zarar verme, güvende olmayı önleme gibi davranışlara öncelik vermek uygundur diyebiliriz.

Hedef Davranışların Ölçümünde İzleyeceğiniz Basamaklar

Daha önce de açıkladığımız gibi, çocuğumuzun davranışlarında bir değişiklik olmasını hedeflediğinizde hedef davranış belirlemelisiniz. Hedef davranışların belirlenmesi davranışsal değerlendirme sürecinde önemli bir basamak olmasına rağmen takip eden dönemde de bir dizi işlem ve değerlendirmenin yapılması gerekmektedir. Aşağıda hedef davranışın ölçümüyle ilgili olarak, hedef davranışın tanımlanmasından grafiksel analize kadar tamamlanması gereken süreci kapsayan aşamalar sıralanmış ve izleyen bölümlerde bu aşamaların tümü ayrıntılı olarak açıklanmıştır:

Bu aşamaları uygun biçimde gerçekleştirmek aile ve uzmanlar için kimi zaman sorun oluşturabilmektedir. Bu açıdan herhangi bir basamağı atlamamak ve süreci doğru uygulayabilmek için Hedef Davranış Belirleme ve Süreci Planlama Kontrol Listesi’ni incelemenizi öneririz. Ayrıca, bu kontrol listesini bilgisayarınıza indirerek bu süreci gerçekleştireceğiniz zaman kendinizi değerlendirmenizi öneririz. Kontrol listesi aracılığıyla kendinizi değerlendirdiğinizde “hayır” olarak yanıt verdiğiniz sorularla ilgili olarak ne yapmanız gerektiğini izleyen bölümlerdeki ilgili başlıkları tekrar okuyarak süreci yeniden yapılandırınız.