BÖLÜM 2 - DAVRANIŞLARI YÖNETMEK

MODÜL 4
UYGULAMALI DAVRANIŞ ANALİZİ

Uygulamalı Davranış Analizi ve Etik

Modül Kazanımları

Uygulamalı davranış analizi doğrudan insanı hedef alan ve çevresel koşulları düzenleyerek ya da müdahale ederek insan davranışlarını düzenlemeyi hedeflendiğinden etik son derece önemli bir hale gelir. Etik konular pratikteki uygulamalar ve bilimsel açıdan ele alınır. Uygulamalı davranış analizi uygulamaları sırasında takip edilmesi önerilen temel etik ilkeler aşağıda sıralanmıştır:

Zarar vermeme: Tıp alanında geçerli bir kuraldır ve davranış analizi uygulamalarında da kabul edilmiştir. M.Ö 4. yy’da ifade edilmiş ve hekimlerin mesleğe başlarken ettikleri Hipokrat Yemini’nde de yer alan bir maddedir.  Davranış analizi uygulamalarında da çocuğa yardım etmek ve zarar vermemek benimsenmiştir. Davranış analizinde zarar vermeme ilkesinin sistematik öğretim dışına çıkmamak, veriye dayalı karar vermek, uzmanlık alanında olan durumlara müdahale etmek gibi noktaları kapsadığı düşünülmektedir.

Özerk olmaya saygı gösterme: Çocuğun yeterliliklerini sergilemeye ya da bağımsızlığını sağlamaya yönelik müdahalelerde bulunma noktasındaki sorumluluklarımızı ifade eder.

Çevredekilerden yararlanma: Davranış analizi uygulamalarının dışında bir takım uygulama ve değerlendirmelerden yayarlanabileceği düşünülen çocukların hizmetlerden yararlandırılması gerekliliğini vurgular. Örneğin, sınıfta uygun olmayan davranışlara çocuğun işitme sorunu nedeniyle giriştiği fark edildiğinde bir hekime yönlendirilmesi gerekir.

Kendinize davranılmasını istediğiniz gibi davranma: En temel kurallardan birisidir. Davranış analizinde özellikle itici uyaranların, çocuğu rahatsız hissettirebilecek olan uygulamaların kullanılmasını önleyebilmek açısından önemlidir.

Dürüst ve doğru olma: Uzamanlar çalıştıkları çocuk, ailesi, öğretmeni ve okula karşı dürüst ve doğru olmakla yükümlüdürler. Bu durum sorunun anlaşılması ve gelişmenin takip edilmesi açısından son derece önemlidir.

İnsan onuruna uygun hareket etme: Hizmet sunduğumuz pek çok çocuk kendisini tam olarak temsil ve ifade edemeyebilmektedir. Sözel becerilere sahip olamayabilir ya da bu noktada anlaşılır olmakla ilgili sorun yaşayabilir. Ancak, davranış analistleri mutlak insan onuruna uygun ve saygılı biçimde davranmalıdır. Öğretim ve davranış değişikliğinde çocuğun bu yetersizliklerini iyileştirici bir takım hedefler benimsenmeli, çocukla göz kontağı kurulmalı, çocuğa karşı cana yakın ve arkadaşça davranılmalıdır.

Sabırlı ve şefkatli olma: Bu ilke şimdiye değin açıklanan pek çok ilkeyi de kapsamaktadır. İnsan onuruna uygun, saygılı, özerkliği esas alan sabırlı bir tutum içinde olunmalıdır.

Alandaki gelişmeleri takip etme: Davranış analizi dinamik bir alan olup sürekli olarak gelişme göstermektedir. Uzamanlar da bu gelişmelere açık olmalı, alandaki gelişmeleri takip ederek uygulayabilecek donanımı edinmelidirler. Geniş bir perspektiften bakıldığında bu ilkenin de daha önce sıralanan ilkeleri içerdiğini kolaylıkla görebileceksiniz.

Sorumlulukları kabul etme: Çocuğun gereksinimlerine uygun olarak belirlenen uygulamanın doğru seçildiği, doğru uygulandığı ve değerlendirmenin doğru yapıldığı konularında sorumlulukların kabul edilmesi ve buna uygun hareket edilmesini içerir.

Anne-baba olarak çocuğunuz için hizmet alırken ya da öğretmen ya da davranış analisti olarak hizmet sunarken etik açılardan sorun olduğunu düşündüğünüz durumlarda bu kuralları gözden geçirmeniz doğru kararlar alabilmenize yardımcı olabilecektir.

Sıralanan bu temel etik ilkelerin de kapsandığı bir dizi etik kurallar çeşitli kuruluşlar tarafından kurumsal olarak da belirlenmiştir. Davranış Analisti Sertifika Kurulu 10 maddede etik kodları sıralamışlardır. Her bir madde çok boyutludur ve çok sayıda maddeyi içermektedir. Davranış Analizi Sertifika Kurulu tarafından belirlenmiş olan etik kodlar Türkçe’ye çevrilerek web sayfalarında yayımlanmıştır. Davranış Analisti Sertifika Kurulu’nun belirlediği etik kodlar şunlardır:

  • Davranış analisitinin genel sorumlulukları çerçevesindeki uygulamaları
  • Davranış analistlerinin kendilerinden hizmet alanlara karşı sorumlulukları
  • Davranışların değerlendirilmesi alanındaki sorumluluklar
  • Davranış analisti ve bireysel davranış değiştirme programı
  • Öğretmen/Danışman olarak davranış analistinin sorumlulukları
  • Davranış analistlerinin davranış analizi mesleğine karşı etik sorumlulukları
  • Davranış analistlerinin meslektaşlarına yönelik etik sorumlulukları
  • Kamuoyu açıklamaları
  • Davranış analisti ve araştırmacılık sorumlulukları
  • Davranış analistlerinin Davranış Analizi Serfifikasyon Kurumu’na karşı sorumlukları