BÖLÜM 1 - OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞUNU ANLAMAK

MODÜL 3
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU OLAN ÇOCUKLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

Otizm Spektrum Bozukluğunu Belirlemeye Yönelik Tarama Testleri

Modül Kazanımları

Bu testler daha önce açıklandığı gibi rutin çocuk kontrolleri sırasında belirli aylarda (18. ve 24. ayda) yapılan kontrollerde çocukların otizm spektrum bozukluğu riski açısından tarandığı testlerdir. Özellikle ortak dikkat becerileri açısından bir yetersizlik görüldüğünde vakit kaybetmeden çocuk detaylı değerlendirme yapılması için tanılamaya yönlendirilir.

Daha önce de ifade edildiği gibi, ülkemizde otizmi tarama amacıyla rutin değerlendirmeler yapılmamaktadır. Ancak, anne-babanın çocuktaki farklılıkları fark ederek ya da doktor muayeneleri sırasında hekimin fark etmesiyle anne-babanın ya da hekimin önerisi ve istediği üzerine kullanılmaktadır. Ayrıca, gelişim açısından belirli alanlarda geriliği olduğu belirlenen çocuklarda otizm belirtileri açısından da gözlemler söz konusuysa (örn., adına tepkide bulunmama, oyuncaklarla amaca uygun oynamama, tekrarlayan sınırlı ilgiler ve davranışlar, sözel ve sözel olmayan iletişimde gerilik ve sıra dışılık) yine otizm tarama testleri kullanılarak bu testin sonuçlarına göre çocuk tanılamaya yönlendirilir.

Otizm spektrum bozukluğunu taramaya yönelik ölçü araçları tanılama yapmak üzere kullanılır; ancak, tanılama yapabilmek için ileride açıklandığı gibi deneyimli klinisyen gözlem ve değerlendirmeleri çok önemli ve gereklidir. Otizm spektrum bozukluğunu taramaya yönelik testlerde üç temel alanda bilgiye ulaşılması hedeflenir:

  • Gelişimsel tarama testlerinde risk grubunda olduğu belirlenen çocuklarda daha derinlemesine değerlendirme bilgisi elde edilir.
  • Otizm spektrum bozukluğunun diğer gelişimsel yetersizliklerden ayırt edilmesine yönelik bilgi elde edilir.
  • Tanılamanın gerçekleştirilebilmesine yönelik bilgi elde edilir.

    Otizm spektrum bozukluğunu belirlemeye yönelik oldukça çok tarama testi geliştirilmiştir. Ülkemizde bu amaçla en yaygın olarak kullanılan otizm tarama ölçekleri arasında Değiştirilmiş Erken Çocukluk Dönemi Otizm Tarama Ölçeği ve Gilliam Otizm Derecelendirme Ölçeği-2-TR yer almaktadır. Yıkgeç 2005 yılında Modified Checklist for Autism in Toddlers (M-CHAT) ölçeğini Türkçeye uyarlayarak Değiştirilmiş Erken Çocukluk Dönemi Otizm Tarama Ölçeği olarak Türkiye’de kullanıma sunulmuştur. Ölçek çocuğun anne-babasına ya da birincil bakıcısına sorular yöneltilerek doldurulmaktadır. Küçük çocuklarda (18-36 ay) otizm riski olup olmadığını belirlemek üzere 23 maddeden oluşmaktadır. Ölçek otizm spektrum bozukluğu tanısı almış ya da otizm spektrum bozukluğu şüphesi olan çocukları belirlemede başarılı olmasına rağmen otizm spektrum bozukluğuna ilişkin belirtileri göstermeyen çocukları otizm açısından riskli çıkma olasılığının yüksek olduğu anlaşılmıştır.

    Bu nedenle, Tohum Otizm Vakfı ve Sağlık Bakanlığı işbirliğinde 2008 yılında tamamlanan bir projede analizler yeniden yapılmıştır. Bu iki çalışmanın sonuçları dikkate alınarak ölçeğin Türkçe formunun otizm riski taşıyan çocukları belirlemede kullanılabileceği ifade edilmiştir. Ölçekte yer alan bu maddelerin herhangi üçünde ya da otizm spektrum bozukluğu açısından kritik olan altı ölçek maddesinin herhangi iki tanesinde yetersiz olarak değerlendirilen çocuklar otizm spektrum bozukluğu açısından risk grubunda yer alıyor olarak değerlendirilmektedir. Bu şekilde değerlendirilen çocuklar için ise vakit geçirmeden daha ileri değerlendirmeler diyebileceğimiz tanılama süreci açısından değerlendirme süreci başlatılmalıdır.

    The Gilliam Autism Rating Scale James Gilliam tarafından ilk olarak 1995 yılında ABD’de geliştirilmiş olup 2005 yılında revize edilmiştir. Ölçek Diken, Ardıç ve Diken tarafından 2010 yılında Türkçeye uyarlanarak Gilliam Otizm Derecelendirme Ölçeği-2-TR olarak kullanıma sunulmuştur. Ölçek 3-22 yaş arası otizm spektrum bozukluğu gösteren bireyleri tarama ve tanılama amaçlı kullanılmak üzere Mental Bozuklukların Tanımsal ve Sayımsal Kitabı dördüncü baskısı (2000) ve Amerika Otizm Topluluğu’nun (2003) otizme ilişkin güncel tanımları dikkate alınarak geliştirilmiştir. Ölçekte görüşe dayalı dörtlü bir derecelendirme ile puanlanan her biri 14 maddeden oluşan Stereotip Davranışlar, İletişim ve Sosyal Etkileşim olmak üzere üç alt ölçek ve toplam 42 madde yer almaktadır. Ölçeğin uygulanması sonucunda hakkında değerlendirme yapılan bireylerde otizm görülme olasılığı için oldukça yüksek, olasılık var ve olasılık yok şeklinde bir karara varılmaktadır. Türkçe uyarlamasını yapan ekip tarafından ölçeğin Türkçe formunun faktör yapısının doğrulandığı ve ölçeğin ülkemizde otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin taranması, tanılanması ve izlenmesi aşamalarında güvenilir bir şekilde kullanılabileceği belirtilmiştir. Ayrıca, farklı yaş grupları (örn., bebeklik, okulöncesi, çocukluk ve genç yetişkinlik dönemi) için geliştirilmiş olan otizm tarama ölçü araçları vardır.