BÖLÜM 6 - TOPLUMSAL YAŞAMA KATILIMI SAĞLAMAK

MODÜL 2
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU OLAN BİREYLERLE İLETİŞİM KURMA

  • Ön Test
  • Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireyler ve Güvenlik Personeli
  • Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerle Etkili İletişim Kurmaya İlişkin Öneriler
  • Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerle Problem Davranışı Önleyici Biçimde İletişim Kurmaya İlişkin Öneriler
  • Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerin Problem Davranışları ve Öfke Nöbetleriyle Başa Çıkabilmeye İlişkin Öneriler
  • Önemli Noktalar
  • Yararlanılan ve Önerilen Kaynaklar
  • Son Test

Formları indirin.pdf

Elif Tekin İftar
Prof.Dr

Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireyler ve Güvenlik Personeli

Modül Kazanımları

  • Bu modülü tamamladığınızda;
  • Çocuk yetiştirme, davranış kontrolü ve öğretim konusunda dikkat edilmesi önerilen temel noktaları açıklayabilecek,
  • Pekiştirmeyi açıklayabilecek,
  • Sembol pekiştirme uygulamasını açıklayabilecek,
  • Şekil verme uygulamasını açıklayabilecek,
  • Eşzamanlı ipucuyla öğretimi açıklayabilecek,
  • Bekleme süreli öğretimi açıklayabilecek,
  • Aşamalı yardımla öğretimi açıklayabilecek,
  • Zincirleme öğretimini açıklayabilecek,
  • Sosyal öykü öğretimini açıklayabilecek,
  • Video modelle öğretimi açıklayabileceksiniz.

Otizm spektrum bozukluğu yaygınlığı giderek artan yani toplumda her geçen gün daha fazla karşılaşılan karmaşık bir nöro-gelişimsel bozukluktur. Hali hazırdaki bilgilerde 59 çocuktan 1’inde otizm spektrum bozukluğunun görüldüğü ifade edilmektedir ve bu bireylerin sayısının da giderek arttığı vurgulanmaktadır. Araştırmalarda gelişimsel bozukluğu olan bireylerin, diğer bireylere göre güvenlik personeliyle daha fazla (6-7 kat daha fazla) karşı karşıya geldiği belirtilmektedir. Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin güvenlik personeliyle akranlarına göre daha sık karşı karşıya gelmelerinin temel nedenleri şöyle sıralanabilir:

  • Otizm spektrum bozukluğunun özellikleri (örn., sosyal beceri yetersizlikleri, ışık, gürültü gibi duyusal uyaranlara karşı aşırı duyarlılık, rutinlere aşırı bağlılık, tekrarlayıcı ve kendini uyarıcı davranışlar)
  • Otizm spektrum bozukluğunun görülme sıklığının artması
  • Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin evlerden çıkıp toplumsal ortamlara daha fazla katılmalarıyla yakından ilişkilidir.

Sosyal becerilerdeki yetersizlikler

Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin güvenlik personeli ile daha sık karşılaşmasının başlıca nedenlerinden biri onların sosyal becerileri sergilemede yaşadıkları yetersizliklerdir. Bu bireyler dokunulmaya ve sarılmaya direnç gösterme, çevresindeki bireylerle etkileşim kurmaktan kaçınma, insanlara nesne gibi muamele etme, diğerleriyle yalnızca favori konulardaki düşüncelerini paylaşarak iletişim kurma gibi sosyal beceri yetersizlikleri sergileyebilirler. Örneğin güvenlik kontrol noktalarında güvenlik personeli tarafından elle arama yapılması gerektiğinde kendisine dokunulmasından hoşlanmayan otizm spektrum bozukluğu olan birey için basit bir arama bir kargaşaya dönüşebilir. Ya da insanlara nesne gibi muamele eden otizm spektrum bozukluğu olan bir birey kendisiyle iletişime geçmeye çalışan kişilerin ne dediğinden çok onların görünüşüne odaklanabilir, onlar tarafından verilen yönergeleri yerine getirmeyebilir ve onların burun, saç ya da çene gibi vücut bölgelerine dokunmaya çalışabilir. Otizm spektrum bozukluğu olan bireyin bu durumlarda karşısındaki kişilerden aldıkları tepkiler ise onların toplumsal ortamlarda uygun olmayan davranışlar sergilemelerine neden olabilir. Bu davranışlara ağlama, bağırma, kendini yere atma, kendine ve çevresindekilere zarar verme gibi tepkiler örnek olarak verilebilir.

Gürültü, ışık, ses, kalabalık ve koku gibi durumlara karşı aşırı duyarlı olma

Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin duyuları ışık, ses ve koku gibi bazı uyaranlara karşı aşırı hassas olabilmektedir. Bu uyaranların otizmli bireyleri tam olarak nasıl etkilediği bilinmese de bu etkilenmenin sonuçları gözle görülebilir şekilde ortadadır. Modül 1’de otizmli bireylerin özellikleri açıklanırken gürültü, ışık, bulunduğu ortamın ısısı, bulunduğu ortamdaki bir kokunun bu bireylerin çeşitli problem davranışlar sergilemelerine yol açabildiğinden söz edilmişti. Aslında gürültü, ışık, bulunduğu ortamın ısısı, bulunduğu ortamdaki bir koku pek çoğumuzu rahatsız etmezken bunlardan biri ya da birkaçının varlığı otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin aşırı tepkide bulunmalarına zemin hazırlayabilmektedir. Bu gibi uyaranlar karşısında otizm spektrum bozukluğu olan bireyler kendilerini yerlere atma, bağırma, ağlama, hırçınlaşma gibi uygun olmayan tepkiler sergileyebilmekte bazen öfken nöbetleri geçirebilmektedir. Sonuç olarak, toplumsal ortamlarda karşılaştıkları bu gibi bazı durum, olay ya da materyallere aşırı tepkide bulunmak otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin güvenlik personeliyle karşı karşıya gelme olasılığını da artırabilmektedir. Örneğin bir alış-veriş merkezinde güvenlik kontrol noktasından geçerken cihazın görüntüsü ya da bu sırada duyulan herhangi bir yüksek volümlü ses otizm spektrum bozukluğu olan bireyi rahatsız edebilmekte ve birey bu cihazdan geçmek istemeyebilmektedir. Normal koşullar altında bir birey böyle bir sorun yaşadığında bu sorununu ifade ederek kendisini ve çevresindekileri rahatlatabilecek bir yol ararken otizm spektrum bozukluğu olan bireyler çoğu zaman bu durumu paylaşabilmek üzere iletişim becerilerini kullanamamakta, kendini nasıl ifade edeceğini bilememekte ve cihazdan duyduğu rahatsızlığı bağırarak, ağlayarak, kendisine ya da çevresindeki kişilere zarar vererek gösterebilmektedirler.

Rutinlerine aşırı bağlı olma, tekrarlayan ve yinelenen davranışlar sergileme

Modül 1’de açıklandığı gibi, otizm spektrum bozukluğu olan bireyler aynı zamanda kısıtlayıcı ve yineleyici davranışları nedeniyle rutinlere aşırı bağlılık, rutin değişikliklerine ise aşırı tepki/direnç gösterebilmektedirler. Bu durum da onların toplumsal ortamlarda karşılaştığı farklı durumlara farklı ve kimi zaman da uygun olmayan tepkilerde bulunmalarına neden olabilmektedir. Örneğin, alışverişe çıkarken en sevdiği ve sabahtan akşama kadar yanından hiç ayırmadığı oyuncak ayısını da yanına alan bir çocuktan güvenlik geçişinde oyuncak ayısını bırakarak X-Ray cihazından geçmesini talep etmek, ısrarcı olarak oyuncağını elinden almak çocuğun problem davranışlar sergilemesine yol açabilmektedir.

Otizm spektrum bozukluğuna özgü belirgin fiziksel özelliklerin olmaması

Modül 1’de açıklandığı gibi otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin ek başka bazı özellikleri örneğin fiziksel bir yetersizliği, görme ya da işitme ile ilgili bir yetersizliği yoksa dış görünüşleri açısından toplumun genelinden farklı özellikleri yoktur. Bu nedenle, güvenlik personeli ya da diğer hizmet sektörlerinde görev yapan kişiler otizm spektrum bozukluğu olan bir bireyi hemen fark edemeyebilirler ve dolayısıyla bu bireylerin yukarıda yer verilen davranışlarıyla karşı karşıya gelince onların tepkilerine anlam veremeyebilirler. Bu gibi durumlarda da bazen kurallar doğrultusunda bazen de yalnızca o anda öyle olması gerektiğini düşündükleri için otizm spektrum bozukluğu olan bireyin söylenilenleri yapması konusunda çok ısrarcı olabilirler. Güvenlik personeli olarak sizler bu tutumun durumu sakinleştirmekten daha da çok zorlaştıracağını akılda tutmalısınız. Bu durumda eğer varsa otizm spektrum bozukluğu olan bireyin yakınındaki kişilerin (örn., anne-baba, kardeş, bakım sağlayan) bilgilendirmesi ve yönlendirmesi için onlara fırsat tanımanızın yanı sıra iyi bir gözlemci olmanız gerekir. İyi bir gözlemci olmanızda bazı ipuçları sizlere yardımcı olabilir. Otizm spektrum bozukluğu olan bireyleri tanımanızda size yardımcı olabilecek aşağıda sıralanan bu ipuçlarını fark etmeniz ise her zaman çok kolay olmayabilir. Ancak bireyin yanında bir yakınının olmadığı durumlarda uygun müdahalede bulunabilmeniz için tek yolun bu ipuçlarını doğru analiz etmek olduğunu unutmayınız. İzleyen bölümde bireyin otizm spektrum bozukluğu olabileceğini size işaret edebilecek ipuçlarına yer verilmiştir.

Eğer birey;

  • görüş alanında olmak üzere pozisyon değiştirmenize rağmen göz kontağı kurmaktan kaçınıyorsa,
  • sözel ifadeleri kullanmıyorsa ya da iletişim sırasında sınırlı kelime ve mimik kullanıyorsa,
  • monoton ses tonu ile çekim eklerini kullanmadan (örn., “Ben koşuyordu.”, “Çanta vermek yok.” gibi) ya da uygun olmayan şekilde konuşuyorsa (örn., robotik bir ses tonu ile herhangi bir vurgu, tonlama yapmadan uygun cümleler kurma),
  • söylediklerinizi tekrar ediyorsa (örn., siz ona “Oyuncağını bırak geç.” dediğinizde, o da size “Oyuncağını bırak geç.” diyorsa),
  • el çırpma, parmak sallama ya da nesneleri döndürme gibi tekrarlayıcı fiziksel hareketleri ya da tekrarlayıcı konuşmaları varsa,
  • ileriye ve geriye doğru sallanıyorsa,
  • kendine zarar verici davranışlar sergiliyorsa,
  • ayakları içe basarak yürüyor ya da koşuyorsa,
  • ismine ve sözel yönergelere tepki vermiyorsa (örn., “Buraya bak, oyuncağını bırak.” dediğinizde sizi dinlemiyor gibi görünüyor ya da yönergelerinizi yerine getirmiyorsa),
  • beden dili, jest ve mimikleri anlamıyorsa (örn., siz kızgın bir şekilde onunla konuşurken o gülerek ya da sizin duygu durumunuza duyarsız bir şekilde tepkide bulunuyorsa),
  • yaralandığı ya da sağlık sorunu yaşadığına dair belirtiler göstermesine rağmen yardım talebinde bulunmuyor ya da ağrısı/acısı olduğunu belirtmiyorsa bu bireyin otizm spektrum bozukluğu olduğundan şüphelenilebilir. Bu konudaki bilgilerinizi tazelemek için Modül 1’i gözden geçiriniz.

Toplumsal ortamlara daha fazla katılım gösterme

Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin güvenlik personeli ile karşılaşma olasılığı özellikle onların toplumsal ortamlarda daha fazla yer almaya başlamaları ile daha da artmaktadır. Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler için eğitimin nihai amacı bu bireylerin toplum içerisinde bağımsız olarak hareket edebilmelerini sağlamaktır. Bu da onların alış-veriş merkezi, banka, hastane gibi toplumsal ortamlarda ve iş ortamlarında yer almalarını desteklemekle mümkündür. Bu bireyler otizm spektrum bozukluğundan etkilenme derecelerine göre kimi zaman toplumsal ortamlara anne-babaları, kardeşleri, öğretmenleri gibi kişilerin eşliğinde kimi zaman ise tek başına bağımsız olarak katılım gösterebilmektedir. Bireyin toplumsal ortamlara diğerleriyle birlikte katılım gösterdiği durumlarda güvenlik personeli olarak sizlerin bu kişilerin otizm spektrum bozukluğu olan bireyi en iyi tanıyan kişiler olduğunu ve dolayısıyla onların bilgilendirmelerine, yönlendirmelerine ve iş birliğine ihtiyacınız olduğunu kabul etmeniz hem olası problemleri engelleyecek hem de var olan problemlerin daha kısa zamanda ve uygun şekilde çözülmesini sağlayacaktır.

Güvenlik personeli olarak toplumsal ortamlarda karşılaştığınız otizm spektrum bozukluğu olan bireylere ve yakınlarına yönelik davranışlarınız ise sürecin nasıl ilerleyeceğinde belirleyici olacaktır. Bu bireylerle karşılaştığınızda otizm spektrum bozukluğunu ve otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin sosyal, iletişim ve davranış özelliklerinin neler olduğunu bilmeniz, onlarla nasıl iletişim kuracağınız ve bu süreçte otizm spektrum bozukluğu olan bireyin yakınındaki kişilerle nasıl iş birliği yapacağınız konusunda sizi yönlendirecektir. Bu ise sürecin daha kontrollü, güvenli, stressiz ve olumlu şekilde tamamlanmasını sağlayacaktır. Bu noktada unutmamanız gereken en önemli bilgi bizler gibi bu bireylerin de toplumun eşit yurttaşları olarak toplumdaki hizmetlere ulaşma, seyahat etme, uygun eğitim alma gibi tüm haklara sahip oldukları ve otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin her birinin otizm spektrum bozukluğundan etkilenme derecesine bağlı olarak özelliklerinin ve gösterdikleri tepkilerin farklılaşabileceğidir.

Sahada otizm spektrum bozukluğu olan bireylerle karşılaştığınızda öncellikle etkili ve problem davranışları önleyici biçimde iletişim kurmayı hedefleyiniz. Etkili iletişim kurabilmek için kısa ve net ifadeler kullanmaya özen göstermelisiniz. Mümkün olduğunca sözel ifadelerinizi jest ve mimiklerle desteklemelisiniz. İleride bu konuda detaylı açıklamalara yer verilmiştir.

Birey problem davranış sergiliyorsa ya da öfke nöbeti geçiriyorsa bu davranışla en uygun şekilde başa çıkabilmenizi sağlayabilecek uygun müdahalelerde bulunmayı hedefleyiniz. İzleyen başlıklarda iş yaşamınızda sahada otizm spektrum bozukluğu olan bireylerle karşılaştığınızda uygun müdahalelerde bulunmanızı sağlayabilecek öneriler yer almaktadır.