BÖLÜM 6: OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU

MODÜL 23
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU

Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerin Genel Özellikleri

Modül Kazanımları

Otizmden etkilenen bireyler homojen (aynı özelliklere sahip) bir grup değildir. Diğer bir deyişle, otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin öğrenme ve davranış özellikleri birbirlerinden farklılık göstermektedir; dolayısıyla, bu özellikler açısından oldukça heterojen (farklı özelliklere ship) bir gruptur.

Örneğin, otizm spektrum bozukluğu olan bazı bireyler normal ya da normal üstü zekâya sahipken bazılarında normalden daha düşük zekâya sahip olup zihinsel işlevlerde sınırlılık ya da yetersizlikler görülebilmektedir. Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin normal ve üstü zekâya sahip olanlarının otizmden kaynaklanan dil, iletişim ve sosyal etkileşim güçlükleri nedeniyle, zihinsel düzeylerini değerlendirmek oldukça zordur. Son araştırmalara göre, otizm spektrum bozukluğu tanısı almış bireylerin bilişsel düzeyleri açısından dağılımı şöyledir (Autism Speaks, 2017):

Bazı otizmli çocuklar ya da bireyler bazı sıra dışı üstün yeteneklere sahip olabilmektedir. Örneğin, resim, müzik, hafıza ya da matematik becerileri açısından sıra dışı yeteneklere sahip olabilmektedir. Savant otizm olarak adlandırılan bu durumun otizm spektrum bozukluğu tanısı alan bireyler arasında yaklaşık 10 çocuktan 1 çocukta görüldüğü ifade edilmektedir (Treffert, 2009). Yağmur Adam filminde bu özelliğin işlendiğini anımsayabileceğinizi düşünüyoruz. Ayrıca, otizm spektrum bozukluğu olan bir bilim insanı olan Temple Grandin’in yaşam öyküsünü aktaran belgeseli izlemenizi öneririz.

Otizm spektrum bozukluğu olan bazı bireylerin ise, çeşitli duyusal uyaranlara (örn., bazı seslere, bazı kokulara, ışığa, ısıya ve acıya) karşı duyarlılık düzeyleri farklılaşabilmektedir. Kimi otizmli bireyler bu duyusal uyaranlara aşırı duyarlı kimi otizmli bireyler ise yeterince duyarlı olmayabilmektedir. Örneğin, bazı otizmli çocuklar kadife kumaşa dokunmak istemezken (dokunamazken) bazıları pütürlü (örn., zımpara) bir dokuya sahip nesneye dokunmaktan hoşlanabilmektedir. Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde duyusal açıdan aşırı yüklenme olduğunda adeta “tepesi atma” (autism meltdowns) olarak tanımlanabilecek davranış özellikleri gösterebilmektedir. Tepesi atmak olarak isimlendirilebilen bu duruma ilişkin açıklamalara ileride yer verilmiştir.

Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin bir kısmı önemli ölçüde davranış problemleri sergilerken, bir kısmında ise otizme eşlik eden psikiyatrik bazı sorunlar görülebilmektedir. Davranış problemleri için öfke nöbetleri, saldırganlık, yönergelere uymama gibi davranışlar; psikiyatrik sorunlar için ise kaygı bozukluğu ve depresyon örnek verilebilir. Davranış problemleri daha çok iletişim becerileri sınırlı olan bireyler arasında yaygındır. Davranış problemleri arasında tepesi atma durumu ve öfke nöbetleri sıklıkla birbirleriyle karıştırılmaktadır. Bu konuda daha detaylı bilgiler için Modül 8’i incelemenizi öneririz.

Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların önemli bir kısmında mide-barsak sorunları ve uyku problemlerinin görüldüğü bilinmektedir. Bu problemlerin hafifletilebilmesine yönelik çeşitli tedaviler ve öneriler uzmanlar tarafından yapılmaktadır. Bu problemlerden dolayı çoğunlukla rahatsızlık hisseden ya da yorgun düşen bireylerin davranış sorunları sergileyebildiği, öğrenmelerinin olumsuz etkilendiği de ifade edilmektedir.

Sonuç olarak, bir spektrum bozukluğuyla karşı karşıya olunması ve otizmin tek bir formunun olmaması yani homojen bir grup olmaması nedeniyle otizmli bireyler bu bozukluktan farklı biçimlerde etkilenmektedir. Bu durum alanında çalışan uzmanları ve genel olarak toplumu zorlayan bir durumdur. Kısaca, bu bireylerin eğitsel ve davranışsal gereksinimlerinin karşılanmasında hepsine birden uygulanabilecek yalnızca bir tek etkili yol yoktur. Dolayısıyla, otizm spektrum bozukluğu olan her bir bireyin özelliklerine ve gereksinimlerine göre hizmetler sunulmalıdır.

Portalınızda yer alan bir sonraki modülde otizmli bir birey ile karşılaştığınızda onunla nasıl etkileşim ve iletişim kurabileceğinize, sorun davranışlar söz konusu olduğunda onları sakinleştirebilmek için nasıl davranmanız gerektiğine, yanında bulunan yakınları ya da arkadaşlarından nasıl yardım alabileceğinize ilişkin önerilere yer verilmiştir. İzleyen başlıkta sahada otizm spektrum bozukluğu olan bir bireyle karşılaştığınızda sizi en fazla zorlayabileceği düşünülen otizme özgü durumlardan biri olan tepesi atma durumuna ilişkin açıklamalarda bulunulmuştur.

Tepesi Atma (Autism Meltdowns)

Tepesi atma durumu otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin duyusal olarak aşırı yüklenmesi sonucu ortaya çıkan istenmeyen ve bir o kadar da anlaşılması zor ve kolay müdahale edilemeyen bir durumdur. Bazı anne-babaların bu olayı uzmanlara anlatırken “zıvanadan çıkma” olarak adlandırdıkları da görülmektedir.

Tepesi atma baş edilemeyen bir durum karşısında gösterilen yoğun tepki hali olarak tanımlanmaktadır. Mevcut koşullarda kendini çaresiz hisseden bireyin geçici olarak davranış kontrolünü yitirmesi şeklinde ortaya çıkar. Bu kontrol kaybı sözel (örn., bağırma, çığlık atma, ağlama) ya da fiziksel (örn., tekme atma, ısırma, saldırma) olarak kendini gösterebilmektedir.

Tepesi atma ile otizmli bireylerde de görülebilen öfke nöbetlerinden farklı bir durumdur. Tepesi atma davranışı bir problem davranış değildir; birey tamamen çaresiz hissettiğinde ve koşullar bunu ifade etmesine olanak vermediğinde ortaya çıkar. Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin bulundukları ortamdaki gürültü, kalabalık, koku ya da ışıktan duyusal olarak aşırı etkilenmesi ya da duyusal olarak aşırı yüklenmesi durumunda ortaya çıkmaktadır. Alış-veriş merkezlerinde, marketlerde ya da oyun parklarında çocuklar duyusal açıdan yüklenerek kendini yere atıp bağırma, ağlama, etrafındakilerini rahatsız edebilecek şekilde hareketler sergileme gibi istenmeyen davranışlar sergileyebilmektedir. Bu yaşanan durum tam olarak tepesi atma için örnek olarak verilebilir.

Tepesi Atma Durumunun Ortaya Çıkabileceğini Tahmin Etme: Önleme ve Müdahale Etme

Otizm spektrum bozukluğu olan pek çok birey tepesi atma durumu gerçekleşmeden önce çeşitli belirtiler gösterir. Bu belirtilerin görüldüğü evreye “gümbürdeme evresi” de denilebilir. Gümbürdeme evresinde bu bireyler şu davranışları sergileyebilir:

  • Bulunduğu ortamda hızlı hızlı gezinme gibi endişe belirtileri sergileyebilirler.
  • Kendilerini güvende hissetmek için tekrar tekrar aynı soruları sorabilirler.
  • Sallanma gibi fiziksel davranışlarda bulunabilirler.

Güvenlik sektöründe görev yapan kişiler olarak böyle bir durumun ortaya çıkabileceğini, ancak sizin bu durumu önlemek ya da bu durum ortaya çıktığında baş etmek için yapabileceklerinizin olduğunu unutmayınız.

Tepesi atma durumunu önlemeye yönelik stratejiler:

  • Bireyin dikkatini dağıtın.
  • Bireyi başka bir şeye yönlendirin.
  • Bireyi müzik dinleme gibi sakinleştirici etkinliklere yöneltin.
  • Potansiyel tetikleyicileri (örn., aşırı yüksek sesli bir müzik, çok güçlü ışıklar) ortadan kaldırın.
  • Sakin ve yavaş hareket etmedin.

Tepesi atma durumu gerçekleştiğinde ise baş vurulabilecek stratejiler:

  • Bağırarak emir vermekten kaçının ve alttan alarak yaklaşmayı deneyin.
  • Bireye zaman tanıyın, etkilendiği aşırı uyarıcı durumdan (örn., gürültü, koku, ışık) dolayı gelişen aşırı yüklenmeden kurtulmasının biraz zaman alabileceğini unutmayın.
  • Ona (ya da yanındaki ailesi veya arkadaşına) sakince iyi olup olmadığını sorun ve cevap vermesi için bolca zaman tanıyın.
  • Sessiz ve güvenli bir ortam yaratmaya çalışın. Etrafta insanlar varsa uzaklaşmalarını ve bakmamalarını isteyin, yüksek sesli müzik ve parlak ışık gibi duyusal uyaranları kapatın.