BÖLÜM 6: OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU

MODÜL 23
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU

Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?

Modül Kazanımları

Bu modülde otizm spektrum bozukluğu olan bireylerle karşılaştığınızda onları tanımanıza yardımcı olarak ve doğru müdahalelerde bulunmanızı sağlayacak bilgilerle birlikte otizm spektrum bozukluğuyla ilgili merak edebileceğinizi düşündüğümüz bilgilere yer verilmiştir.

Otizm spektrum bozukluğu sosyal etkileşim ve iletişim becerilerinde sınırlılık ve sınırlı ilgi, etkinlik ve tekrarlayıcı davranışlarla kendini gösteren ve yaşamın ilk yıllarında ortaya çıkan nöro-gelişimsel bir bozukluktur (American Psychiatric Association, 2013). Yaşamın erken dönemlerinde ortaya çıkması ve otizmin derecesi ilerleyen yıllarda çocukta daha genel ve yaygın bir öğrenme ve uyum sorununa yol açmaktadır.

Nöro-gelişim sinir sisteminin gelişimiyle ilgili bir kavramdır. Nöro-gelişim bozuklukları bireyin beyin gelişiminde sıra dışı bir yapının ya da sistemin söz konusu olmasıdır. Otizm spektrum bozukluğu yerine önceleri otizm kavramı kullanılmaktaydı. 2013 yılında beri ise otizm yerine otizm spektrum bozukluğu kavramı kullanılmaktadır.

Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin bilişsel (örn., düşünme ve dil becerilerinde) ve sosyal becerilerinde (örn., arkadaşlık ilişkisi başlatma ve sürdürme) aynı yaşlardaki akranlarına kıyasla gerilikler görülebilirken; motor becerilerinde (örn., yürüme, koşma) akranlarına kıyasla belirgin farklılıklar ya da gerilikler görülmemektedir. Dolayısıyla, otizme özgü fiziksel belirtiler olmadığı için otizmin hemen doğumla birlikte anlaşılması mümkün değildir. Otizm spektrum bozukluğu, otizmli bireyin başkalarıyla (örn., anne – baba, bakıcı) etkileşim ve iletişime geçmeye başladığı yaşamın ilk yıllarında anlaşılmaya başlanır. Bu kişiler genellikle ilk olarak çocuklarının kendilerine bakmadığını (göz kontağı kurmadığını) ya da adıyla seslenildiğinde adına tepki vermediklerini ifade ederler.

Otizm bir spektrum bozukluğudur. Spektrum bozukluk demek, bireylerin çeşitli alanlardaki gelişim özelliklerinin farklı düzeylerde etkilenmesi anlamına gelmektedir. Otizm bireyleri farklı şekillerde ve düzeylerde etkilemektedir. Dolayısıyla, otizm spektrum bozukluğu tanısı alan bir birey, aynı tanıyı alan bir başka bireye benzememektedir. Örneğin, kimi konuşma becerilerini edinebilirken kimi edinememekte; kimi normal altı zekâya  sahipken kimi normal ya da üstü zekâya sahip olabilmektedir.

Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin farklı öğrenme ve davranış özellikleri vardır. Aynı zamanda yeterli oldukları ve yetersiz oldukları alanlar açısından da bireysel farklılıkları vardır. Bu farklılıklar bireylerin işlevde bulunma düzeylerini de farklılaştırmaktadır. İşlevde bulunma düzeyi bireylerin sergiledikleri performansı tanımlayan bir kavramdır. Örneğin, konuşma becerilerini akranlarının edindiği düzeye yakın bir düzeyde edinmiş bir otizmli çocuğun konuşma becerileri açısından işlevde bulunma düzeyi yüksek olarak ifade edilir. Benzer şekilde konuşma becerilerini kazanamamış bir çocuğun ise konuşma becerileri açısından akranlarına göre işlevde bulunma düzeyi düşük olarak ifade edilebilir.

Şimdi otizm spektrum bozukluğunu tanımlayan iki temel alandan önce sosyal etkileşim ve iletişim becerilerini ve ardından sınırlı ilgi, etkinlik ve tekrarlayıcı davranışlarla ne anlatılmak istendiğini açıklayalım.

Sosyal Etkileşim ve İletişim Becerileri

Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler birbirlerinden farklı özellikleri olsa da hemen tümünde bir şekilde sosyal etkileşim ve iletişim becerilerinde sınırlılıklar ya da yetersizlikler vardır.

Sosyal etkileşim becerileri genel olarak şu davranışlarla tanımlanır:

Sosyal etkileşim becerileriyle ilgili otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde şu davranışları gözleyebilirsiniz:

  • Başkalarıyla göz kontağı kurmama ya da bu konuda isteksiz olma
  • Adlarıyla hitap edildiğinde ya da kendileriyle konuşulduğunda tepkide bulunmama
  • Başkalarının yüz ifadelerini ya da vücut dillerini anlamakta güçlük çekme
  • Tek başına tamamlanan etkinlikleri tercih etme (örn., yap-boz tamamlama)
  • Arkadaş edinme çabası içinde olmama ya da nasıl arkadaşlık kurabileceğini bilememe
  • Ağlama ya da ortama uygun olmayan gülümseme ya da kahkaha atma gibi duygu durumlarını ifade etme
  • Oyuncaklarını, eşyalarını paylaşmama
  • Duygularını paylaşmama
  • Konuşurken sırasını bekleme gibi uygun ve alışılagelmiş sosyal davranışların farkında olmama
  • Aşırı yönlendirici, kontrol edici ya da aşırı pasif olma
  • Çatışmayla (bir konu hakkında benzer düşünülmediğinde) başa çıkmada zorluk yaşama
  • Fiziksel olarak kontak kurmaya ya da kurulmasına karşı isteksiz olma (örn., çoğu otizm spektrum bozukluğu olan birey başkalarının kendisine sarılmasından hoşlanmaz.)
  • Konuşma ve etkileşim sırasında kişisel mesafeyi koruma konusunda başarısızlık yaşama (çok yakın ya da çok uzak durma)

İletişim becerileri ise genel olarak şu davranışlarla tanımlanır:

Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar dil becerilerini edinmede ve başkalarının söylediklerini anlamada çeşitli düzeylerde sorun yaşamaktadır. Bu beceriler otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin zihinsel düzeyleri ve sosyal gelişimleri ile yakından ilgilidir.

İletişim becerileriyle ilgili otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde şu davranışları gözleyebilirsiniz:

  • Dil becerilerinde gecikme (örn., yaşına uygun dil becerileri sergileyememe, örneğin 2,5 yaşında olup halen tek sözcük çıkaramama)
  • Karşılıklı konuşmada zorluk yaşama (örn., konuşmayı başlatma, sürdürme ya da sonlandırmada zorluk)
  • Konuşma konularında seçici davranma (örn., konuşma becerisine sahip olsa bile yalnızca kendi ilgileri doğrultusundaki konularda konuşma)
  • Sıra dışı dil kullanma (örn., aşırı resmi ya da bir şey öğretirmiş gibi bir tonla konuşma)
  • Yineleyici dil kullanma (örn., televizyondan ya da birisinden duyduğu sözcük ve konuşmaları yineleme)
  • Sözel olmayan iletişim becerilerini anlayamama ya da kullanamama (örn., jest ve mimikleri anlayamama veya uygun kullanamama, vücut dilini anlayamama, yüz ifadelerini anlayamama)
  • Mecazi ifadeleri anlayamama (örn., “ağzından bal damlıyor” denildiğinde gerçek anlamda anlayarak ağızını silmeye çalışma)

Sınırlı İlgi, Etkinlik ve Tekrarlayıcı Davranışlar

Otizm spektrum bozukluğu tanı koyma ölçütlerinden birisi de sınırlı ilgi, etkinlikler ve tekrarlayıcı (basmakalıp) davranışlardır. Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde bu davranışlar çeşitli düzeylerde görülebilmektedir.

Sınırlı ilgi, etkinlikler ve tekrarlayıcı (basmakalıp) davranışlar genel olarak şu davranışlarla tanımlanır:

Otizm spektrum bozukluğu olan çocuk ve bireylerin sınırlı alanlarda yoğun ve sıra dışı ilgileri olabilmektedir. Örneğin, otizm spektrum bozukluğu olan bir ergen buzdolabı motorları konusunda çok sıra dışı olabilecek nitelikte derin bilgilere sahip olup sürekli bu konularda konuşmak isteyebilir; bu motorların üretim yılları, yerleri ve çeşitli özellikleri hakkında çok özel bilgilere sahip olabilir. Ya da tüm bir çizgi filmin tüm karakterlerini ve özel güçlerini çok iyi bilebilir ve sürekli çevrelerindeki kişilerle bu karakterleri konuşmak isteyebilir.

Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler aynılık üzerinde ısrarcı olma konusunda takıntı düzeyinde aşırı istekleri olabilmektedir. Bu özellikleri onların anlamsız bazı düzen ve rutinlere aşırı bağlılık geliştirmesine yol açabilmektedir. Her sabah aynı yolu takip ederek gideceği yere varma; her sabah aynı kahvaltıyı yapmak gibi takıntılar geliştirebilmektedirler.

Otizm spektrum bozukluğu olan bir çocuk ya da ergenin herhangi bir nesne takıntısı olabilir. Örneğin, takıntı geliştirdiği pelerinini yaz – kış yanından hiç bir biçimde ayırmak istemeyebilir.

Yine bu başlık altında ele alınan bir diğer durum tekrarlanan sıra dışı beden hareketleri ve el hareketleridir. Bu hareketleri yaparak kendini uyarıcı davranışlar (örn., el çırpma, başına vurma, kanat çırpma) sergileyebilmektedirler. Otizm spektrum bozukluğu olan bazı bireyler bu tür tekrarlayıcı ve bazen de zarar verici davranışları olağan olarak yaparken bazıları heyecanlandıklarında, yeni bir ortama girdiklerinde ya da onlar için stres yaratan durumlarla karşılaştıklarında bu tür davranışları daha çok sergileyebilmektedir.

Tekrarlanan motor hareketlerin yanı sıra otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin sesle ilgili tekrarlayıcı konuşma davranışları da olabilmektedir. Duydukları konuşmaları anında ya da gecikmeli olarak konuşabilirler. Ekolali denilen bu durum otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin doğal ortamlara kaynaşmasını engelleyebilmektedir.

Sınırlı ilgi, etkinlikler ve tekrarlayıcı davranışlarla ilgili otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde şu davranışları gözleyebilirsiniz:

  • Tekrarlanan beden hareketleri sergileme (örn., sallanma, fiske vuruyor gibi yapma, dönme, ileriye ve geriye koşma)
  • Nesnelerle tekrarlanan hareketler yapma (örn., teker döndürme, sopa sallama,)
  • Dönen nesnelere ya da ışıklara sabit şekilde bakma (örn., çalışan bir pervanenin karşısına geçip uzun süre izleme)
  • Törensel (ritüel) davranışlar sergileme (örn., nesneleri – oyuncakları sıraya dizme, nesnelere belli bir sırayla dokunma)
  • Belli alanlarda dar ya da aşırı (derinlemesine) ilgiye sahip olma (örn., kredi kartlarına ilgi duyma ve bu konuda çok detaylı bilgilere sahip olma)
  • Rutinlere bağlı kalma veya değişime direnç gösterme (örn., günlük program, yemek, giysi ya da okula gidiş yolunun aynı kalmasını talep etmek)