BÖLÜM 6 - TOPLUMSAL YAŞAMA KATILIMI SAĞLAMAK

MODÜL 21
KAYNAŞTIRMA

Türkiye’de Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocukların Yerleştirilebileceği Eğitim Ortamları ve Eğitimleri

Modül Kazanımları

Ülkemizde otizm spektrum bozukluğu olan çocukların eğitimi de diğer özel gereksinimli çocukların eğitimleri gibi Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği çerçevesinde yürütülür. Yönetmeliğe göre otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar eğitimlerini genel eğitim okullarında genel eğitim sınıflarında ya da özel eğitim sınıflarında sürdürebilecekleri gibi tam zamanlı özel eğitim okul ve kurumlarında da sürdürebilirler. Hangi çocukların hangi eğitim ortamlarına yerleştirileceğine ilişkin bilgilere ilgili yönetmelikte yer verilmiştir. İzleyen satırlarda bu ortamlara ilişkin ayrıntılı açıklamalar yer almaktadır.

Genel Eğitim Sınıfları

Otizm spektrum bozukluğu olan çocuğun akranları ile birlikte eğitimine devam ettiği, halk arasında normal sınıf olarak isimlendirilen ortamlarıdır. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar genel eğitim sınıfına tam zamanlı ya da yarı zamanlı olarak yerleştirilebilir.

Tam zamanlı kaynaştırma: Bu uygulamada otizm spektrum bozukluğu olançocuk bir okul gününün tamamını genel eğitim sınıfında geçirir. Okulun gerekli özel eğitim hizmetlerini sağladığı, sınıf öğretmeni ile özel eğitim öğretmeninin işbirliği yaptığı, kolaylaştırıcı kişilerin sınıf içi ve dışında otizm spektrum bozukluğu olan çocukları desteklediği ve öğretimin bireyselleştirilerek sunulduğu durumlarda tam zamanlı kaynaştırma uygulaması amacına ulaşır. Bu uygulamayla çocuk tüm gün akranları ile birlikte sosyal etkileşime girme ve akranlarını model alarak yeni bilgi ve beceriler edinme şansı bulur. Uygulama aynı zamanda çocuğa özel eğitim programlarından daha kapsamlı olan genel eğitim programlarına erişme şansı da verir. Tam zamanlı kaynaştırma uygulamalarından yararlanan bazı çocuklar için ise uygun görülmesi durumunda destek eğitim odaları açılabilir ve bu çocukların performansları ve gereksinimleri dikkate alınarak bu odalarda eğitim almaları sağlanabilir.

Destek eğitim odası. Okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim kademesinde eğitim veren okullarda tam zamanlı kaynaştırma yoluyla eğitimlerini sürdüren çocuklar destek eğitim odasında eğitim alma hakkına sahiptirler. Yönetmelikte destek eğitim odasından yararlanmaya ilişkin sıralanan maddeler yer almaktadır:

(a) Eğitim alacak çocuklar ve bu çocuklara okutulacak dersler ile çocukların alacağı haftalık ders saati BEP geliştirme biriminin kararı doğrultusunda belirlenir ve bu planlama haftalık toplam ders saatinin %40’ını aşmayacak şekilde yapılır.

(b) Destek eğitim odasında çocukların eğitim performansları dikkate alınarak bire bir eğitim yapılır; ancak, BEP geliştirme biriminin kararı doğrultusunda gerektiğinde eğitim performansı aynı seviyede olan çocuklara bire bir eğitimin yanında en fazla 3 çocuğun bir arada eğitim alacağı grup eğitimi de yapılabilir.

(c) Destek eğitim odasında; çocukların eğitim ihtiyaçları takip ettikleri eğitim programı ve çocukların kayıtlı oldukları kademe esas alınarak özel eğitim öğretmenleri, okul öncesi öğretmenleri, sınıf ve diğer alan öğretmenleri okul yönetiminin teklifi doğrultusunda il veya ilçe millî eğitim müdürlüklerince görevlendirilir.

Bu uygulama ile çocuk akademik becerileri daha iyi öğrenebilse de, uygulamanın çocuğu sınıfın akademik ve sosyal ortamından uzaklaştırdığı ve bu durumun ayrıştırmaya neden olduğu unutulmamalıdır.

Yarı zamanlı kaynaştırma: Bu uygulamada otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar okuldaki zamanının tamamını özel eğitim sınıfında geçirerek teneffüslerde akranları ile birlikte olabileceği gibi bazı dersleri özel eğitim sınıfında bazı dersleri genel eğitim sınıfında alarak da akranları ile birlikte olma fırsatına sahip olabilirler.Bu modelde başarının kilit noktası, çocuğun hangi ders ve etkinliklerde genel eğitim sınıfında olacağına, hangi ders ve etkinliklerde özel eğitim sınıfında eğitim alacağına karar verilmesidir.

Özel Eğitim Sınıfları

İlköğretim okullarının bünyesinde açılan, benzer özellikleri olan özel gereksinimli çocukların devam ettiği sınıflardır. Bu sınıflarda öğretim çocukların gelişim düzeyleri temel alınarak, özel eğitim öğretmenleri tarafından yapılır. Sınıfta çocukların gereksinimlerine uygun öğretim materyalleri bulunur ve uygun öğretim uygulamaları ve yöntemleri kullanılır. Yönetmelikte uygulanacak eğitim programına bağlı olarak iki tür özel eğitim sınıfı açılabileceği belirtilmektedir:

  • İlköğretim programı uygulayan özel eğitim sınıfları (Madde 27): Zorunlu öğrenim çağındaki bireylerden ilköğretim programları veya bu programa denkliği kabul edilen bir özel eğitim programını takip edebilecek durumda olan bireyler için açılan sınıflardır. Bu sınıflarda eğitim alan çocuklar ilköğretim programını takip ederler ve bu çocuklar için çocukların takip ettikleri programlar temel alınarak BEP hazırlanır ve uygulanır. Bu sınıflarda meslek dersleri hariç diğer dersler özel eğitim öğretmeni tarafından okutulur. Alan öğretmenleri tarafından okutulan meslek derslerine özel eğitim öğretmenleri de destek vermek üzere katılırlar. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için her tür ve kademede açılacak olan özel eğitim sınıflarında sınıf mevcudu en fazla dört çocuk olarak belirlenmiştir.
  • Özel eğitim programı uygulayan özel eğitim sınıfları (Madde 28): Orta veya ağır düzeyde otizmi olan çocuklar için açılan bu sınıflarda ilköğretim kademesinde özel eğitim uygulama okulu programı; ortaöğretim kademesinde özel eğitim uygulama okulu programı uygulanır. Hafif düzeyde otizmi olan çocuklar için ise ortaöğretim kademesinde açılan sınıflarda özel eğitim meslek okulu programı uygulanır. Bu sınıflara devam eden çocuklar BEP geliştirme biriminin planlaması doğrultusunda bazı dersleri ve sosyal etkinlikleri diğer akranları ile bir arada yapabilirler.

Özel Eğitim Okulları

Bu okullar özel gereksinimli çocukların tam zamanlı devam ettiği özel programı olan okullardır. Farklı yaş ve düzeylerdeki çocuklar için birden fazla sınıfı olabilir. Eğitim özellikle iletişim, öz-bakım, sosyal etkileşim becerileri ile problem davranışlara odaklanır. Programda işlevsel akademik beceriler ile bu beceriler için önkoşul olan hazırlık becerileri de yer alabilir. Özel eğitim okulları Milli Eğitim Bakanlığı ya da çeşitli sivil toplum örgütlerine bağlı olabildiği gibi özel şahıs, kurum ve kuruluşlara bağlı olarak da faaliyetlerini sürdürebilir.

Evde Eğitim

Yönetmelikte evde eğitim “Zorunlu öğrenim çağındaki özel eğitim ihtiyacı olan çocuklardan sağlık problemi nedeniyle en az 12 hafta süreyle örgün eğitim kurumlarından yararlanamayacağı ya da yararlanması durumunda sağlığı açısından risk oluşturacağı en az birisi ilgili daldan olmak üzere üç uzman tabip tarafından düzenlenmiş Durum Bildirir Sağlık Kurulu Raporu’nda belirtilen çocuklara velinin yazılı talebi ve Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu ile il veya ilçe özel eğitim hizmetleri kurulunun planlaması doğrultusunda ders yılı içinde evde eğitim hizmeti verilebilir.” ifadesi ile tanımlanmaktadır. Ve aynı yönetmelikte “(a) 0-36 aylık özel eğitim ihtiyacı olan çocuklar için erken çocukluk dönemi hizmetleri, ailenin bilgilendirilmesini ve desteklenmesini de içerecek şekilde yürütülür, (b) 36 ayını tamamlayan özel eğitim ihtiyacı olan çocuklar için okul öncesi eğitim zorunludur ve çocukların gelişimi ve özellikleri dikkate alınarak okul öncesi dönemde eğitim süresi uzatılabilir, (c) özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin her tür ve kademedeki eğitimlerini kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla sürdürmeleri esas olmakla birlikte bu bireylere yönelik özel eğitim kurumları veya özel eğitim sınıfları da açılabilir.” maddelerine yer verilmiştir. Bu maddelerle 0-36 aylık çocuklar için eğitimin ev temelli, 36 ayını tamamlayan çocuklar için okul/kurum temelli ve kaynaştırma yoluyla sürdürülmesine vurgu yapılmıştır.

Sözü edilen yasal düzenlemelere rağmen ülkemizde diğer özel gereksinimli çocuklar için olduğu gibi, 0-3 yaş arasındaki otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için de erken eğitim hizmetleri oldukça sınırlıdır ve yönetmelikte belirtilen hizmetler (evde eğitim, aile eğitimi gibi) sistemli olarak sunulamamaktadır. Bu hizmetlerin sunumu büyük ölçüde bazı özel kurumların uyguladığı erken eğitim programları ile mümkün olabilmektedir. Bu tür programlarla erken çocukluk döneminde çocuğun gelişiminin evde aile ile iş birliği yapılarak desteklenmesi, ilerleyen zamanlarda ise evde eğitimden kurumda eğitime planlı bir şekilde geçiş yapılması sağlanır. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için özellikle erken çocukluk özel eğitimi çerçevesinde evde yürütülen programlar uygulamalı davranış analizini temel alır. Evde eğitim, uygulamalı davranış analizini çok iyi bilen uzmanlar ve özel eğitim öğretmenleri (erken eğitimci) tarafından yürütülür. Anne-baba uzmanın/öğretmenin çocukla çalışmasını izler, programın uygulanma sürecine katılır ve uzmanın/öğretmenin olmadığı zamanlarda programı yürütmeyi üstlenir. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için evde yürütülen eğitim programlarının yoğunluğunun fazla olması, yani haftada en az 40 saat uygulanması gerektiği kabul edilir. Bu programların amacı çocuğu okul öncesi sınıflar, yuvalar, anaokulları ya da anasınıfları gibi kurumlara ve grup öğretimine hazırlamaktır.

Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara erken eğitim hizmetleri sunmak üzere geliştirilen programlardan biri Otizmli Çocuklar için Davranışsal Eğitim Programıdır (OÇİDEP). OÇİDEP Tohum Otizm Erken Tanı ve Eğitim Vakfı tarafından geliştirilen 0-6 yaş otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için uygulanan sistematik programlardan biridir. Bu programın erken çocukluk dönemindeki otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar üzerindeki etkileri çeşitli araştırmalarda incelenmiş ve gelişimin tüm alanlarında bu programın olumlu etkisi olduğu belirlenmiştir. Bu program, OÇİDEP uygulamak üzere eğitim almış olan eğitimciler tarafından bazı özel kurumlarda ve üniversitelerde uygulanmaya devam edilmektedir. OÇİDEP