BÖLÜM 5: ÖZBAKIM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

MODÜL 20
ÖZBAKIM GEREKSİNİMLERİNİ KARŞILAMA

Tuvalet Eğitimi

Modül Kazanımları

Otizm spektrum bozukluğu olan  çocuklar tuvalet becerilerini edinmede normal gelişim gösteren akranlarına kıyasla daha fazla güçlük gösterebilmektedir. Ancak tuvalet becerileri de diğer özbakım becerileri gibi çocukların bağımsızlaşmalarında vazgeçilmez bir öneme sahiptir.

Çocuklarda tuvalet eğitimine genel olarak üç yaş civarında başlanabilir. Ancak hangi yaşta başlanacağından daha çok tuvalet eğitimine ne zaman başlayacağınıza çocuğunuzun gelişimsel durumunu ve tuvalet eğitimi için gerekli önkoşul becerilere sahip olup olmadığını değerlendirerek karar vermeniz daha doğru olacaktır. İzleyen başlıklarda tuvalet eğitimi için gerekli olan araç-gereçlere ve tuvalet eğitimi basamaklarına yer verilmiştir.

Tuvalet Eğitimi için Gerekli Araç-Gereçler

  • Eğitim külotları
  • Dijital bir çalar saat
  • Çocuğunuzun ilgisini çeken ya da sevdiği karakterlerin görsellerinin olduğu bir lazımlık (çocuğunuzun yaşına göre lazımlık yerine tuvalet de kullanılabilirsiniz)
  • Aşağıda örneği yer alan bir bas-konuş (Panel A). Bas-konuş üzerine kullanacağınız lazımlığın/tuvaletin bir fotoğrafını yapıştırınız (Panel B) ve “Tuvaletim geldi.” /“Çiş var.”/“Çiş.” gibi çocuğunuzun dil düzeyine uygun bir repliği bas-konuşa kaydediniz
  • Çocuğunuz tuvaletini yaptığında kullanacağınız pekiştireçleri belirleyerek (çocuğunuzun en çok sevdiği nesneler arasından belirleyiniz) bir kutu içerisinde hazır bir şekilde aşağıda yer alan fotoğrafta örneklendirildiği gibi tuvalette bulundurunuz. Çocuğunuzun belirlediğiniz pekiştireçlere gün içerisinde başka ortamlarda ulaşamadığından emin olunuz

Tuvalet Eğitimi Basamakları

  • Tuvalet eğitimine başlamadan önce birkaç gün süreyle çocuğunuzun ne sıklıkla bezini ıslatıyor olduğunu takip ediniz. Bu aşama çocuğunuzun kuru kalabildiği süreyi belirleyebilmeniz açısından büyük önem taşımaktadır.
  • Çocuğunuzun bezini, eğitim külotları ile değiştiriniz ve dijital bir çalar saati çocuğunuzun kuru kalabildiği süreye göre ayarlayınız. Örneğin, çocuğunuz otuz dakika kuru kalabiliyorsa saati otuz dakikaya ayarlayınız. 
  • Tuvalet eğitimi süresince bas-konuşa yapıştırdığınız lazımlık ya da tuvalet fotoğrafını çocuğunuzun kolay ulaşabileceği bir yere koyunuz. Saat çaldığında lazımlık fotoğrafını işaret etmesi ve “Çiş var.” repliğini dinlemek üzere bas-konuşun düğmesine basması için çocuğunuzu elle yönlendiriniz. Bu aşamada çocuğunuz repliği dinlemek üzere bas-konuşun düğmesine basarak çalar saate tepki vermeyi ve sonrasında size dönerek “Çiş var.” demeyi öğrenecektir.
  • Çocuğunuzun bu girişimini “Tamam, haydi çişe gidelim.” diyerek onaylayınız ve birlikte hemen tuvalete gidiniz. Tuvalet eğitimine başlamadan önce örnek uygulama videosunu izleyiniz.
  • Çocuğunuzu lazımlığa oturtunuz. Ona bakabileceği, yaşına ve gelişim düzeyine uygun bir kitap veriniz, yanına oturunuz ve saati üç dakikaya kurarak bekleyiniz.
  • Tuvalet eğitimine ilk başladığınız zamanlarda çocuğunuz lazımlığı kullanmayı reddedebilir, böyle bir durumda çocuğunuzun lazımlıkta belirlenen süre boyunca oturmasını sağlayarak onu pekiştiriniz.
  • Tuvalet eğitimi süresince çocuğunuzu, lazımlığı başarılı kullandığı her durum için hiç bekletmeden en sevdiği oyuncaklarla ve etkinliklerle pekiştiriniz. Çocuğunuz lazımlığı başarılı bir şekilde kullanmaya başlayınca sadece lazımlıkta oturduğu için sunduğunuz pekiştireci geri çekiniz. 
  • Çocuğunuz başarılı bir şekilde rutini takip etmeye başladığında repliği sadece “Çiş.” sözcüğü kalacak şekilde silikleştiriniz, sonra da repliği tümüyle ortamdan çekiniz. Kısa bir süre için, bas-konuşa eklediğiniz/yapıştırdığınız lazımlık ya da tuvalet fotoğrafını çocuğunuzun kolay ulaşabileceği bir yere koyunuz.
  • Lazımlığın/tuvaletin başarılı kullanımı arttıkça ve tuvalet kazaları azaldıkça, çalar saati daha uzun sürelere ayarlayınız (örn., önce 45 dakika, sonra bir saat, sonra 90 dakika). Bu süreçte çocuğunuz genellikle saat çaldığında, lazımlığının fotoğrafını işaret edip size dönerek “Çiş var.” demeye devam edecektir. Ancak çocuğunuz bunu yapmadığında, çocuğunuzun fotoğrafı işaret etmesi için elle yönlendirme yapınız.

Çocuğunuza sunacağınız bu ipucu, çocuğunuzun artık ortamda olmayan repliği söylemesini sağlayacaktır. Tuvalet eğitimine başlamadan önce tuvaleti belirtmeye ilişkin hazırlanmış üç video örneğini izleyiniz.

  • Tuvalet kazası durumunda nötr bir ses tonu ile çocuğunuzu tuvalete gitmeyi istemesi için yönlendiriniz ve yetiştirebiliyorsanız lazımlığa oturtunuz. Geç kaldıysanız tuvalete gittikten sonra çocuğunuza kızmadan ve herhangi bir ceza vermeden çocuğunuzun kıyafetlerini değiştiriniz ve çalar saati yeniden başlatınız.
  • Birkaç ay sonra, çocuğunuz hiç kaza yapmayabilir; ancak tuvalete gitmeyi de kendiliğinden istemeyebilir. Bu durumu önlemek için çalar saati, farklı saat aralıklarına kurunuz (örn., başlarda her sabah üç kere).
  • Daha sonra çalar saati, her sabah önceden tahmin edilemeyen saatlere iki kere kurunuz ve sonra da yalnızca bir kere kurunuz (Ayrıca çocuğunuz kıpırdanıp giysisini/pantolonunu tutarak tuvalete gitmek istediğini belirttiğinde alarmı hemen çaldırmayı unutmayınız).
  • Uzun süre geçmeden çocuğunuz sandalyesinde kıpırdanmaya ve giysisinin/pantolonunun önünü tutmaya başlayabilir ve saat çalmadan kendiliğinden “Çiş var.” diyebilir. Bu, çocuğunuz çalar saatin alarmının yokluğunda tuvalete gitmeyi isteme davranışını gerçekleştiriyor anlamına gelir. Ancak lazımlığının/tuvaletin fotoğrafı, tuvalete gitmek istemenin bir hatırlatıcısı olarak bir süre daha çocuğunuzun kolayca ulaşabileceği yerde kalmaya devam etmelidir. Tuvalet eğitiminde yol gösterici olması amacıyla hazırlanmış örnek videoyu
  • Tuvalet kullanma eğitimi sırasında geceleri çocuğunuza bez bağlamaya devam ediniz. Gündüz bağımsız olarak tuvalete gitmeyi istemeye ve kaza yapmamaya başladığı zaman gece tuvalet eğitimine geçiş yapabilirsiniz.
  • Tuvalet eğitimi sırasında etkinlik çizelgesi oluşturularak günlük rutin içinde çalışmaya devam ediniz. Aşağıda bu amaçla hazırlanmış örnek bir tuvalet becerileri etkinlik çizelgesi yer almaktadır.

    Tuvalet eğitimine başlamadan önce seçmiş olduğunuz zamanın tuvalet eğitimi için uygun olduğundan ve eğitime başladıktan sonra iki hafta süresince düzenli olarak eğitime devam edebileceğinizden emin onunuz. Örneğin yakın zamanda tatile çıkmayı planlıyorsanız tuvalet eğitimine tatil dönüşü günlük düzeninize döndükten sonra başlamanızı öneririz. Aynı zamanda tuvalet eğitimi sırasında çocuğunuzun yeteri kadar su içiyor olduğundan da emin olunuz.