BÖLÜM 5: ÖZBAKIM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

MODÜL 20
ÖZBAKIM GEREKSİNİMLERİNİ KARŞILAMA

Beslenme Becerilerinin Öğretimi

Modül Kazanımları

Beslenme becerileri insanoğlu için en işlevsel özbakım becerilerinden biridir. Bireyin bu becerileri bağımsız biçimde sergilemeyi öğrenmesinin önemini fark etmek için bir gün boyunca ortalama kaç defa beslenme becerilerini sergilediğimizi düşünmeniz yeterli olacaktır. Bireyin beslenme becerilerini bağımsız olarak yerine getirememesi durumu bakım veren için ağır bir yüktür. Bağımsız yaşam için önemi tartışılmaz olan bu beceriler aynı zamanda pek çok sosyal becerinin sergilenmesi için de doğal fırsatlar sunar. Diğer özbakım becerileri gibi beslenme becerilerinin öğrenilmesi de gelişimsel bir sıra izler. Bu gelişimsel sıraya izleyen satırlarda yer verilmiştir:

Bebek annesinin memesini ya da biberonu gördüğünde beslenme zamanının geldiğini fark ederek heyecanlanır ve beslenme isteğini belli eder. Ellerini biberonun üzerine koyar. Zamanla püre haline getirilmiş yiyecekleri emer ve yutar. Sonra püre halindeki biraz pütürlü yiyecekleri ağzında ezmeye ve yutmaya başlar. Yardımla bardaktan su içer. Bisküvi gibi küçük katı yiyecekleri eliyle ağzına götürür ve yemeye çalışır. Anne-babasının yediği yiyecekleri ezildiğinde yer. Bütün bunların ardından kaşıkla dökerek yemeye, bardaktan dökerek su içmeye başlar. Ardından kaşık, çatal gibi araçları kullanmakta ustalaşır; takvim yaşı ve gelişim düzeyi ilerledikçe bıçak gibi kullanılması daha zor olan araçları da kullanmaya başlar.

Görüldüğü üzere çocuğunuzun beslenme becerilerini öğrenebilmesi ve bu becerilerde bağımsızlaşabilmesi için öncelikle diğerlerine bağımlı olarak gerçekleştirilen beslenme becerilerini sergileyebiliyor olması gerekir. Ayrıca, beslenme becerilerinin kendi başına karşılanabilmesi için emme, ağzı ve dudakları kapalı tutabilme, yutma, ısırma, çiğneme gibi davranışların da yerine getirilebilmesi gerekmektedir. Bu bölümde bağımsız beslenme becerilerinin öğretimi konusunda örnek olması amacıyla kaşıkla yeme ve çatalla yeme becerilerinin öğretimine ilişkin önerilerde bulunulmaktadır. Bu iki örnekten yola çıkarak çocuğunuza bardaktan sıvı içme, bıçakla yiyecek sürme, çatal ve bıçak kullanarak yemek yeme gibi başka birçok beceriyi öğretebilirsiniz. Ancak, diğer tüm becerilerin öğretiminde olduğu gibi beslenme becerilerinin öğretiminde de çocukların bireysel farklılıklarının dikkate alınması gerektiğini unutmayınız. Çocuğunuza öğretebileceğiniz incelemeniz öğretimi planlamanızda yardımcı olacaktır. Çocuğunuza beslenme becerilerini öğretmeye başlamadan önce aşağıda sıralanan önerileri dikkate almanız yararlı olabilir:

Kaşıkla Yeme Becerisinin Öğretimi

Çocuğunuza kaşıkla yemek yeme becerisinin öğretimine başlamadan önce beceri analizi yapmayı unutmayınız. Daha önce söz edildiği gibi öğretimde geriye ya da ileriye zincirleme yaklaşımı kullanılabilir, ancak özbakım becerilerinin öğretiminde genellikle geriye zincirlemenin kullanılması önerilir. İzleyen satırlarda geriye zincirleme yaklaşımına uygun biçimde kaşıkla yeme becerisinin nasıl öğretileceği açıklanmaktadır. Öncelikle öğretimde kullanmak üzere çocuğunuzun kolayca kavrayabildiği bir kaşık ve derin bir kâse seçiniz. Öğretimin başında yoğurt, patates püresi, puding gibi yumuşak yiyecekler arasından çocuğunuzun sevdiği ve kaşıkta kolayca duran yiyecekleri tercih ediniz. Çocuğunuzun yemek için çok fazla sabırsızlanacağı yiyecekleri ilk başlarda tercih etmemeye özen gösteriniz. Geriye zincirleme yaklaşımına göre kaşıkla yeme becerisinin beceri analizine izleyen satırlarda yer verilmektedir.

Kaşıkla yeme becerisinin beceri analizi

Beceri analizini tamamladıktan sonra kaşıkla yeme becerisinin öğretimine geçiniz. Kaşıkla yeme becerisinin öğretimini altı basamakta gerçekleştirebilirsiniz. İzleyen satırlarda bu basamaklara ilişkin ayrıntılı açıklamalara yer verilmektedir.  

Basamak 1-2

  • Çocuğunuza “” yönergesini veriniz ve hemen ardından dolu kaşığı çocuğunuzun ağzına sokmasını sağlayınız. Fiziksel ipucuyla çocuğunuzun kaşığı ağzından çıkarıp yerine koymasını (kâsenin içine ya da masaya) sağlayınız. Çocuğunuzun kaşığı yerine koymasını sağlayarak ona ağzındaki lokma bitinceye kadar beklemesi gerektiğini de öğretebilirsiniz. Çocuğunuz kaşığı bırakmak yerine devam etmek isterse onu kaşığı bırakması için zorlamayınız.
  • Çocuğunuz doğru tepki gösterdiğinde onu sözel olarak pekiştiriniz. Örneğin “Harikasın!” diyerek çocuğunuzu pekiştirebilirsiniz. Çocuğunuzun performansı iyileştikçe fiziksel ipucunu aşamalı olarak silikleştiriniz. Fiziksel ipucunun nasıl silikleştirilmesi gerektiğine ilişkin bilgilerinizi tazelemek için Modül 4’ü gözden geçiriniz.
  • Fiziksel ipucunu silikleştirdikten ve çocuğunuz beceriyi yapar duruma geldikten sonra Basamak 2’ye geçiniz. “” yönergesini sununuz ve hemen ardından dolu kaşığı çocuğunuzun eline veriniz.
  • Kaşık elindeyken fiziksel ipucu sunarak çocuğunuzun kaşığı ağzına götürmesini sağlayınız.
  • Bu basamakta yiyeceği yemesi çocuğunuz için doğal bir pekiştireç olacaktır. Ancak, yine de daha sonra silikleştirmek üzere sözel ve sosyal pekiştireçler de kullanabilirsiniz. Örneğin “Aferin sana!” diyerek çocuğunuzu pekiştirebilirsiniz.
  • Çocuğunuz yiyeceği ağzına boşalttıktan sonra çocuğunuzun kaşığı ağzından çıkarıp yerine koymasını bekleyiniz. Çocuğunuz bunu gerçekleştirmez ise fiziksel ipucu sunarak çocuğunuzun kaşığı ağzından çıkarıp yerine koymasını sağlayınız.
  • Çocuğunuz ikinci basamağı (kaşığı ağzına götürme, ağzından çıkarma ve yerine koyma) 4-5 deneme ipucuyla sergiledikten sonra sunduğunuz ipucunu ve pekiştireçleri aşamalı olarak silikleştiriniz.
  • Çocuğunuz birbirini takip eden iki basamağı doğru bir şekilde tamamladıktan hemen sonra sözel ve sosyal pekiştireçlerle çocuğunuzu pekiştiriniz. Örneğin, “Harikasın!” diyerek çocuğunuzun başını okşayabilirsiniz.
  • Çocuğunuz 5 denemeden 5’inde (5/5) ya da 10 denemeden en az 9’unda (9/10) ipuçsuz doğru tepkide bulunarak başarı ölçütünü karşıladıktan sonra Basamak 3’ün öğretimine geçiniz. Beslenme becerilerinin öğretimine başlamadan önce videoyu

Basamak 3

  • Kâseye yakın bir yerde duran dolu kaşığı “” yönergesiyle birlikte çocuğunuzun eline veriniz.
  • Fiziksel ipucu sunarak çocuğunuzun dolu kaşığı yukarı doğru kaldırmasını sağlayınız.
  • Çocuğunuzun doğru tepkisini sözel olarak pekiştiriniz.
  • Çocuğunuzun öğretimini gerçekleştirdiğiniz Basamak 1-2’yi bağımsız olarak tamamlamasını bekleyiniz.
  • Üçüncü basamak için bir başka deyişle, çocuğunuzun dolu kaşığı yukarı doğru kaldırması için sunduğunuz ipuçlarını aşamalı olarak silikleştiriniz.
  • Çocuğunuz Basamak 1-2 ve 3’ü bir bütün olarak bağımsız şekilde gerçekleştirdikten ve belirlediğiniz başarı ölçütünü karşıladıktan sonra Basamak 4’ün öğretimine geçiniz.

Basamak 4

  • Kaşığı dolu kâsenin içine, bir miktar yiyeceğin altına koyunuz ve “” yönergesini veriniz.
  • Fiziksel ipucu sunarak çocuğunuzun dolu kaşığı kâseden çıkarmasını sağlayınız.
  • Çocuğunuzun doğru tepkisini sözel olarak pekiştiriniz.
  • Çocuğunuzun Basamak 1-2-3’ü bağımsız olarak tamamlamasını bekleyiniz. Çocuğunuz yanlış tepkide bulunduğunda ya da tepkide bulunmadığında yalnızca becerinin doğru biçimde tamamlanmasına yetecek düzeyde fiziksel ipucu sununuz. Bu basamakları daha önce çocuğunuza öğrettiğiniz için sunduğunuz fiziksel ipucunu bir an önce silikleştiriniz.
  • Dördüncü basamakta kullandığınız ipuçlarını da diğer basamaklarda olduğu gibi aşamalı olarak silikleştiriniz.
  • Çocuğunuz basamak 1-2-3 ve 4’ü bir bütün olarak bağımsız şekilde doğru sergiledikten ve belirlediğiniz başarı ölçütünü karşıladıktan sonra Basamak 5’in öğretimine geçiniz.

Basamak 5

  • Çocuğunuzun boş kaşığı tutmasını sağlayınız ve “” yönergesini sununuz.
  • Yönergenin hemen ardından fiziksel ipucu sunarak çocuğunuzun kaşığı dolu kâsenin içine sokmasını sağlayınız.
  • Çocuğunuzun doğru tepkisini sözel olarak pekiştiriniz.
  • Çocuğunuzun Basamak 1-2-3 ve 4’ün tümünü bağımsız olarak tamamlamasını bekleyiniz.
  • Çocuğunuza beşinci basamak için, yani, kaşığı kâsenin içine götürmesi için sunduğunuz ipuçlarını aşamalı olarak silikleştiriniz (örn., aşamalı olarak tam fiziksel ipucu, kısmi fiziksel ipucu ve gölge ipucunu kullanarak ipucunu silikleştirebilirsiniz. Öğretime tam fiziksel ipucu sunarak başlayabilir, çocuğunuzun öğretim sırasındaki doğru tepkileri arttıkça kısmi fiziksel ipucuna geçebilirsiniz.)
  • Çocuğunuz bağımsız olarak Basamak 1-2-3-4 ve 5’in tümünü doğru bir şekilde sergileyerek belirlediğiniz ölçütü karşıladığında öğretimi sonlandırınız ya da Basamak 6’nın öğretimine geçiniz. Eğer amacınız çocuğunuzun bağımsız olarak kâsenin içinde duran kaşıkla yemek yemesini sağlamak ise Basamak 6’ya geçmeden öğretimi sonlandırabilirsiniz. Ancak amacınız çocuğunuzun bağımsız olarak masada duran kaşıkla yemek yemesini sağlamak ise bu basamakta ölçütü karşıladıktan sonra Basamak 6’nın öğretimine geçiniz.

Basamak 6

  • Kaşığı kâsenin yanına koyunuz ve “” yönergesini sununuz.
  • Yönergenin hemen ardından fiziksel ipucu sunarak çocuğunuzun kaşığı eline almasını sağlayınız.
  • Çocuğunuzun doğru tepkisini sözel olarak pekiştiriniz.
  • Çocuğunuzun Basamak 1-2-3-4 ve 5’i bağımsız olarak tamamlamasını bekleyiniz.
  • Altıncı basamak için yani, çocuğunuzun “kaşığı eline alması” için sunduğunuz ipuçlarını aşamalı olarak silikleştiriniz.
  • Çocuğunuz bağımsız olarak Basamak 1-2-3-4-5 ve 6’nın tümünü doğru bir şekilde sergileyerek belirlediğiniz başarı ölçütünü karşıladıktan sonra öğretimi sonlandırabilirsiniz. Sıralanan basamakların öğretimine ilişkin videoyu

Çocuğunuzun taklit becerileri gelişmiş ise becerinin tüm basamaklarını ya da basamakların bazılarını model ipucuyla ya da fiziksel ipucu ve model ipucunu birlikte kullanarak öğretmeyi düşünebilirsiniz. Çocuğunuz geriye zincirleme yaklaşımıyla sunulan öğretimde güçlükler yaşıyorsa ya da ileriye zincirleme veya tüm basamakların bir arada öğretimi yaklaşımının çocuğunuz için daha uygun olduğunu düşünüyorsanız aynı beceri basamaklarını izleyerek ve fiziksel ve/veya model ipucunu kullanarak öğretimi gerçekleştirebilirsiniz. Bu durumda becerinin basamaklarını aşağıdaki sırayla öğretebilirsiniz:

Çocuğunuz kaşıkla yeme becerisini ölçütü karşılar düzeyde edindikten ve akıcı bir şekilde sergilemeye başladıktan sonra genellemeyi sağlamak üzere çocuğunuza beslenme saatinden önce “Hadi bakalım, yemek zamanı. Yemeğini yiyebilirsin.” gibi doğal uyaranlar sunarak çocuğunuzun edindiği beceriyi günlük yaşamında kullanması için fırsatlar oluşturunuz. Ek olarak çocuğunuzun günlük yaşamında kullandığı ya da kullanma olasılığı olan farklı yiyecek, kaşık ve kâselerle genelleme çalışmaları yapınız. Bu çalışmalar sırasında çocuğunuzun beslenme saatindeki doğru tepkilerini “Aferin”, “Devam et”, “Çok iyi gidiyorsun” gibi ifadelerle pekiştirmeye özen gösteriniz.

Çatalla Yeme Becerisinin Öğretimi

Çatalla yeme becerisinin öğretimine başlamadan önce beceri analizi yapmayı unutmayınız. Öğretim için çocuğunuzun kolayca kavrayabildiği bir çatal seçiniz. Öğretimin başında köfte, patates gibi küçük parçalar halinde olan ve çatalla kolayca yenebilecek yiyecekleri yeğleyiniz. Belirlediğiniz yiyeceği düz bir tabağın içinde tek sıra olarak çocuğunuza sununuz. Başlangıçta çocuğunuzun yemek için çok fazla sabırsızlanacağı yiyecekleri tercih etmemeye özen gösteriniz. Geriye zincirleme yaklaşımına göre çatalla yeme becerisinin beceri analizine izleyen başlıkta yer verilmektedir.

Çatalla yeme becerisinin beceri analizi

Çatalla yeme becerisinin öğretiminde kaşıkla yeme becerisinin öğretiminde önerilen basamakları uygulayınız. Çocuğunuz bağımsız olarak çatalla yer hale geldikten ve belirlediğiniz ölçütü karşıladıktan sonra çocuğunuzun günlük yaşamında kullandığı ya da kullanma olasılığı olan farklı yiyecek, kaşık ve kâselerle genelleme çalışmaları yapınız. Çocuğunuzun çatalla yeme becerisini günlük yaşamında kullanmasını sağlayınız. Çocuğunuz çatalla yeme becerisini farklı araç-gereç, yiyecek, ortam ve kişilere genelledikten sonra çatalın kenarıyla yiyecekleri bölme becerisi üzerinde çalışmayı deneyebilirsiniz.

Menüye Yeni Yiyecekler Ekleme

Öncelikle çocuğunuzun yemeyi tercih ettiği ve tercih etmediği yiyecekleri belirleyiniz. Ardından çocuğunuzun tercih etmediği yiyeceklerden öncelikle hangilerini yemeye başlamasının uygun olacağına karar veriniz. Belirlediğiniz yiyeceklerin her birinin yenmesini taklit yoluyla öğretmeyi deneyiniz. Öğretim sırasında çocuğunuzun sevdiği yiyecekleri pekiştireç olarak sununuz. Öğretimi gerçekleştirirken öncelikle küçük miktarlarda yiyecek ile başlayıp, daha sonra yiyecek miktarını arttırmayı unutmayınız. Tercih edilmeyen bir yiyeceği yeme basamakları ile tercih edilmeyen bir yiyeceği yemenin öğretim basamaklarına izleyen satırlarda yer verilmektedir.

Tercih edilmeyen bir yiyeceği yeme basamakları

  • Yiyeceğe parmağıyla dokunma
  • Yiyeceği eline alıp masaya geri koyma
  • Yiyeceği eline alma, burnuna yaklaştırma ve masaya geri koyma
  • Yiyeceği eline alma, dudaklarına değdirme ve masaya geri koyma
  • Yiyeceği ağzına atma ve ağzından çıkarma (Bu basamağa ancak çok gerektiğinde yer verilmelidir.)
  • Yiyeceği ağzına atma ve yeme (Çok ufak parçalarla başlanması önemlidir)

Tercih edilmeyen bir yiyeceği yeme öğretim basamakları

  • Yukarıda paylaşılan her bir basamağın öğretimine “Bunu yap.” yönergesini vererek başlayınız ve hemen ardından o basamağa ilişkin model olunuz (örn., ufak yiyecek parçasına parmaklarıyla dokunma). Gerektiğinde fiziksel ipucu kullanarak çocuğunuzun o basamağı sergilemesini sağlayınız. Çocuğunuzun doğru tepkisini sosyal pekiştireçler ve yiyecek pekiştireçleriyle pekiştiriniz.
  • İpuçlarını aşamalı olarak silikleştiriniz.
  • Çocuğunuzun performansı iyileştikçe pekiştireçleri de silikleştiriniz ve zamanla ortadan kaldırınız.
  • Başarılı basamaklarda yiyeceği masaya koymadan önce çocuğunuzun yiyeceğe maruz kalma süresini aşamalı olarak arttırmaya dikkat ediniz. Bunun için 1 saniye ile başlayıp 5 saniye kadar süreyi arttırabilirsiniz. Çocuğunuz sıralanan basamakların herhangi birinde başarısız olduğunda, hemen bir önceki basamağa dönünüz ve çocuğunuzun sizin bu basamağa ilişkin davranışınızı taklit etmesini sağlayarak onu pekiştiriniz.
  • Çocuğunuz 5 denemeden 5’inde (5/5) ya da 10 denemeden en az 9’unda (9/10) ipuçsuz doğru tepkide bulunarak belirlediğiniz başarı ölçütünü karşıladıktan sonra bir sonraki basamağın öğretimine geçiniz.
  • Belirlenen son basamağın öğretimi tamamlandıktan sonra farklı yiyeceklerle genelleme çalışmaları yapınız.
  • Çocuğunuz farklı yiyecekleri yemeyi öğrendiğinde bu yiyecekleri çocuğunuzun beslenme programına yerleştiriniz. Bu amaçla yürüteceğiniz çalışmalarda çocuğunuzun önüne küçük bir parça yiyecek koyunuz. Çocuğunuzun çok sevdiği ve pekiştireç olarak kullanacağınız yiyeceği de masada hazır bulundurunuz. Çocuğunuza her iki yiyeceği de göstererek “Bunu yersen bunu yiyebilirsin.” şeklinde bir yönerge veriniz. Çocuğunuz yiyeceği yedikten sonra onun daha çok sevdiği yiyeceğe ulaşmasını sağlayınız.
  • Çocuğunuzun pekiştirece ulaşmadan önce yemesi gereken yiyecek miktarını yavaş yavaş arttırabilir, çocuğunuzun ve yiyeceğin özelliklerine bağlı olarak tercih edilmeyen yiyecekten sonra çocuğunuza küçük bir parça sevilen yiyecekten sunabilir ya da sevilmeyen yiyeceğin tümü bittikten sonra sevilen yiyeceğin tümünü çocuğunuza vermeyi düşünebilirsiniz. Bu süreç tamamlandıktan sonra öğünün geri kalan kısmında çocuğunuzun rutin öğün kuralları çerçevesinde karnını doyurup masadan kalkmasını bekleyiniz.

Beslenme becerilerinin öğretimi sırasında çocuğunuza sunacağınız yiyecekler ve öğün zamanında kullanacağınız araç-gereçlere ilişkin seçim fırsatları sunmaya özen gösteriniz. Seçim fırsatları sunmak davranış sorunlarının önlenmesini, en aza indirgenmesini ve çocuğunuzun çalışma sırasında daha fazla iş birliği göstermesini sağlayacaktır.