BÖLÜM 5: ÖZBAKIM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

MODÜL 20
ÖZBAKIM GEREKSİNİMLERİNİ KARŞILAMA

Öğretime Başlamadan Önce Yapılacak Hazırlıklar

Modül Kazanımları

Öğretmeyi hedeflediğiniz özbakım becerisini belirleyiniz.

Çocuğunuza öğreteceğiniz özbakım becerisini belirlemeden önce Modül 6’yı tekrar inceleyerek hedef davranış belirleme ve öncelikli hedef davranışa karar vermeye ilişkin açıklamaları gözden geçiriniz.

Uygulamacı olarak sizlere özbakım becerilerinin öğretiminde ustalık kazanıncaya değin yalnızca bir özbakım becerisi seçmenizi ve bu beceriye ilişkin çalışmalar yürütmenizi öneririz. Özbakım becerilerinin öğretiminde ustalaştıkça aynı anda birden fazla özbakım becerisi üzerinde çalışabilirsiniz.

Çocuğunuz için hedef özbakım becerisini belirlerken öncellikle özbakım becerilerinin gelişimsel bir sıra ile öğrenildiğini göz önünde bulundurunuz. Örneğin, çocuklar önce soyunmayı sonra ise giyinmeyi öğrenirler. Bu durumda henüz pantolonunu bağımsız olarak çıkartamayan bir çocuğa pantolon giyme becerisini öğretmeyi hedeflemek uygun olmayacaktır. Benzer şekilde henüz elle yeme becerisine sahip olmayan bir çocuğa kaşıkla yeme becerisini öğretmeyi hedeflemek de uygun değildir. Bu nedenle, öğretimde hedefinize ulaşabilmek için çocuğunuzun gelişim düzeyine uygun ve öğrenmeye hazır olduğu bir özbakım becerisini tercih ediniz. Hangi becerilerin çocuğunuzun gelişim düzeyine uygun olduğuna karar vermekte güçlük çekiyorsanız bu konuda bir uzmana danışabilir ya da gelişim süreci içinde çocukların hangi becerileri nasıl bir sırayla edindiklerini gösteren kitaplardan yararlanabilirsiniz. Bu kaynaklarda çok sayıda özbakım becerisinin gelişimsel olarak sıralandığı kontrol listelerini görebilirsiniz. Bu konuda daha detaylı bilgi almak için önerilen kaynakları inceleyiniz.

Çocuğunuz için hedef özbakım becerisini belirlerken çocuğunuzun bu beceriyi öğrenmeye istekli olup olmadığını da göz önüne alınız. Örneğin, çocuğunuz yemek zamanlarında ısrarla kaşığı kendi eline alıp kaşıkla yemek istiyorsa öncelikli olarak kaşıkla yeme becerisini öğretmeyi düşünebilirsiniz. Hedef beceriyi belirlerken çocuğunuzun istekli olmasının yanı sıra sizin bu konudaki tercihleriniz de önemlidir. Örneğin, çocuğunuz okul öncesi eğitimine başlayacaksa ve gerekli önkoşul becerilere sahipse çocuğunuzun okuldaki bağımsızlığını ve akranları tarafından kabulünü arttırmak için öncellikli olarak tuvalet becerilerinin öğretimine yer verebilirsiniz. Son olarak, çocuğunuzun herhangi bir özbakım becerisinin tümünü kendi başına tamamlayamadığını; bunun için yardımınıza ihtiyaç duyduğunu fark ediyorsanız, çocuğunuzun bu beceride tam olarak bağımsızlaşmasını sağlamak için bu becerinin öğretimine öncelik verebilirsiniz. Örneğin, çocuğunuz çorabını siz çorabı topuk hizasına getirdikten sonra bileğinden yukarıya çıkarabiliyorsa, çorap çıkarma becerisinin bir bölümünü kendi başına doğru biçimde sergiliyor demektir. Böyle bir durumda çocuğunuz için öncellikle öğrenmeye hazır olduğu çorap çıkarma becerisinin öğretimini hedefleyebilirsiniz.

Seçtiğiniz beceriyi basamaklarına ayırınız.

Günlük yaşamımızda neredeyse son derece pratik ve kendiliğinden gerçekleştirdiğimiz pek çok özbakım becerisi aslında farklı birçok becerinin bir araya gelmesiyle oluşur. Örneğin, ellerimizi yıkamak için önce musluğu açar, sonra elimize sabunu alır, sonra sabun bulunan ellerimizi musluğun altına götürür ve ellerimizi sabuna ve birbirine sürterek köpürtürüz. Ardından ellerimizi akan suyla durular, musluğu kapatır ve ellerimizi havluyla kurularız. Örnekte de görüldüğü gibi, bazı becerileri sergileyebilmek için o beceriyi oluşturan ve bir düzen içinde sıralanmış olan başka becerileri yerine getirmemiz gerekir. Bu tür becerilere zincirleme beceriler denir. Zincirleme becerilere ilişkin bilgilerinizi tazelemek için Modül 7’de yer alan zinciri öğretimi konusunu tekrar okumanızı öneririz.

Özbakım becerilerinin büyük bir bölümü zincirleme becerilerdir ve çocuklara bu becerilerin öğretimi becerinin bir dizi küçük basamağa ayrılmasıyla gerçekleştirilir. Zincirleme bir becerinin küçük basamaklara ayrılmasına beceri analizi denir. Aşağıda kaşıkla yeme becerisinin analizine ilişkin görsellerin yer aldığı bir örnek yer almaktadır.

Kaşıkla Yeme Beceri Analizi (İleriye Zincirleme Örneği)

1.Kaşığı eline alır 2.Kaşığı kaseye götürür 3.Kaşığa yiyecek alır 4.Kaşığı ağzına götürür 5.Ağzını açar 6.Kaşıktaki yiyeceği ağzına boşaltır 7.Kaşığı ağzından çıkartır

Bir beceriye yönelik beceri analizinin ne kadar detaylı hazırlanacağı çocuğunuzun performans düzeyine göre farklılık gösterecektir. Çalışılan beceri aynı olsa bile bazı çocuklar için hazırlanan beceri analizinde daha az basamak, bazıları için hazırlanan beceri analizinde ise daha çok basamak olabilir. Kaşıkla yemek yeme becerisi için belirlenen basamakları hatırlayalım ve “Kaşığı kâsenin içine götürür.” basamağını tekrar ele alalım. Çocuğunuzun performans düzeyine ve gereksinimine göre bu basamakla ilgili ek basamaklara yer vermeniz gerekebilir. Örneğin, “Avuç içi aşağıya bakacak şekilde elini kaşığa doğru uzatır”, “Baş parmağıyla diğer parmaklarını destekleyerek kaşığın sapını tutar”, “Avuç içi aşağıya bakacak şekilde başparmağı dışındaki parmaklarla kaşığın sapını sıkıca kavrar.” basamaklarına yer verilerek daha ayrıntılı bir beceri analizi yapılabilir. Bir beceri analizinde yer alan basamakların ayrıntılı olarak hazırlanma düzeyi ne olursa olsun önemli olan her bir basamağın öğretilebilir bir birim olmasıdır.

Hedef beceriyi basamaklarına ayırdıktan sonra karar vermeniz gereken önemli bir konu da beceri analizinde yer alan basamakları nasıl bir sırayla öğreteceğinizdir. Çocuğunuz ve üzerinde çalıştığınız becerinin özelliklerini dikkate alarak ileriye zincirleme, geriye zincirleme ve tüm basamakların bir arada öğretimi yaklaşımlardan birini seçerek öğretimi gerçekleştirebilirsiniz. Bu konularla ilgili bilgilerinizi tazelemek için Modül 7’yi tekrar incelemenizi öneririz. Anımsayacağınız gibi ileriye zincirleme yaklaşımında analizi yapılan becerinin basamakları yapılış sırasına göre önce yapılandan sonra yapılana doğru sıralanır. Beceri analizinin ilk basamağında yer alan davranışla öğretime başlanır ve bu basamak öğrenilinceye kadar yalnızca bu basamağın öğretimi üzerinde çalışılır. Ardından ikinci basamağın öğretimine geçilir. Beceri analizinde yer alan en sonuncu basamak öğrenilinceye değin sürece devam edilir. Geriye zincirleme yaklaşımında analizi yapılan becerinin basamakları yapılış sırasına göre en son yapılandan en önce yapılana doğru sıralanmaktadır. Bu yaklaşımda öğretime beceri analizinin ilk basamağından başlanır. İleriye zincirleme yaklaşımında olduğu gibi bu basamak öğrenilinceye kadar öğretime devam edilir. Ardından bir sonraki basamağın öğretimine geçilir. Beceri analizindeki tüm basamaklar sırasıyla bu şekilde öğretilir. Geriye zincirleme yaklaşımına göre oluşturulan beceri analizini bu özelliğiyle ileriye zincirlemenin tersi olarak düşünebilirsiniz. Daha önce ele aldığımız kaşıkla yeme becerisini ve beceri analizini ele alalım. Bu beceriyi geriye zincirleme yaklaşımıyla öğretmeyi planlıyorsanız beceri analizinde yer alan basamakları aşağıda önerilen sırayla öğretmeniz gerekir.

Kaşıkla Yemek Yeme Beceri Analizi (Geriye Zincirleme)

1.Kaşığı ağzından çıkarır 2.Kaşıktaki yiyeceği ağzına boşaltır 3.Ağzını açar 4.Kaşığı ağzına götürür 5.Kaşığa yiyecek alır 6.Kaşığı kaseye götürür 7.Kaşığı eline alır

Daha önce de belirtildiği gibi, beceriyi öğretirken hangi zincirleme öğretimi yaklaşımını kullanacağınıza çocuğunuzun özelliklerinin yanı sıra becerinin özelliklerine göre de karar verebilirsiniz. Araştırmacılar becerinin bitimine en yakın noktadan başlamanın öğrenmeyi kolaylaştırdığı düşüncesiyle özbakım becerilerinin öğretiminde genellikle geriye zincirleme yaklaşımının tercih edilmesini önermektedirler. Bu öneriye paralel olarak izleyen bölümlerde beslenme ve soyunma becerilerinin öğretimine ilişkin açıklama ve örnekler ağırlıklı olarak geriye zincirleme yaklaşımına göre yapılandırılmıştır.

Hedef beceriyi nerede ve ne zaman öğreteceğinize karar verin.

Özbakım becerilerinin öğretimini çocuğunuzun becerinin sergilenmesine gerçekten gereksinim duyduğu zaman ve ortamlarda gerçekleştirmeye özen gösteriniz. Bu amaçla çocuğunuzun beceriyi sergilemesi gerekeceği doğal etkinlikler ile rutinleri tercih ediniz. Örneğin beslenme becerilerinin öğretimine çocuğunuzun öğle yemeği saatinde, diş fırçalama becerisinin öğretimine uyku saatinden önce ya da yemek saatinden hemen sonra yer verebilirsiniz. Ancak, özbakım becerilerinin öğretimine yalnızca doğal etkinlikler ve rutinler sırasında yer vermeniz, çocuğunuzun beceriyi öğrenmesi için yeterli olmayabilir. Bazı becerilerin öğretimi için gün içinde yeterli sayıda öğretim oturumu düzenleme şansınız olmayabilir. Bu nedenle hedef özbakım becerisini öğretmek için hangi zamanların en uygun olabileceğini ve öğretim oturumlarının hangi ortamlarda yapılabileceğini belirleyerek çocuğunuza bu becerileri daha kalıcı ve hızlı öğrenmesi için fırsatlar yaratınız. Örneğin, çocuğunuza giysilerin fermuarlarını açma becerisini kazandırmak istediğinizi düşünelim. Bu beceriyi çocuğunuz okuldan eve geldiğinde montunun fermuarını açmasını ve tuvalete girdiğinde pantolonunun fermuarını açmasını isteyerek çalışabilirsiniz. Bu durumda çocuğunuzla fermuar açma becerisini gün içinde yalnızca birkaç kez çalışabilirsiniz. Beceriye ilişkin yalnızca birkaç öğretim denemesi yapmanız ise, çocuğunuzun beceriyi daha uzun sürede öğrenmesine neden olacaktır. Bu gibi durumlarda bağlam dışı zaman ve ortamlarda üst üste çok sayıda öğretim denemesiyle özbakım becerilerini öğretmeyi planlamanızı öneririz.

Hedef beceriyi öğretirken gereksinim duyacağınız araç-gereçleri hazırlayınız.

Hedeflediğiniz özbakım becerisinin öğretiminde kullanacağınız araç-gereçleri belirleyiniz. Örneğin, fermuar açma ya da kapama becerisini çalışacaksanız fermuarlı bir mont üzerinde çalışmalar yürütebilirsiniz. Araç-gereç seçerken dikkat etmeniz gereken bazı önemli noktalar bulunmaktadır. Öncelikle öğretimin başında çocuğunuzun beceriyi öğrenmesini kolaylaştıracak araç-gereçleri kullanmaya özen gösteriniz. Bunun yanı sıra, çocuğunuzun zorluk çektiği beceri basamağı ya da basamaklarına ilişkin uyarlamalar yapmak üzere kullandığınız araç-gereçleri farklılaştırabilir ya da öğretime başladıktan sonra bu araç-gereçlerde değişiklikler yapabilirsiniz. Aşağıda çocuğunuza özbakım becerilerinin öğretiminde size fikir verebilecek bazı araç-gereç örneklerine yer verilmiştir. Bu örnekleri kendi durumunuza uyarlayabilir ya da bu örneklerden yola çıkarak kendi durumunuza uygun başka çözümler bulabilirsiniz.

  • Giyinme becerilerini öğretirken kullanacağınız giyecekleri bir ya da birkaç beden büyük giysiler arasından seçebilirsiniz. Örneğin çorap giyme becerisi için aşağıdaki örnekte gösterildiği gibi yetişkin çorabı tercih edebilirsiniz.
  • Fermuar açma ve kapatma becerisinin öğretiminde çocuğunuzun fermuarı kolayca açıp kapatabilmesi için fermuarın ucuna bir parça ip bağlayabilirsiniz. Yanı sıra çalıştığınız fermuarın iri dişli bir fermuar olmasına özen gösterebilirsiniz.
  • El yıkama becerisinin öğretimi sırasında çocuğunuzun kolayca kavrayabilmesi için küçük boy sabun kullanmayı tercih edebilirsiniz.
  • Tişört giyme becerisinin öğretimine çocuğunuzun tişörtün önünü ve arkasını kolayca ayırt edebilmesi için baskılı tişörtlerle başlayabilirsiniz.
  • Pantolon giyme becerisinin öğretimi sırasında pantolonun belinin iç kısmına renkli bir arma ya da bir parça kurdele dikerek çocuğunuzun pantolonun önünü ve arkasını kolayca ayırt etmesini sağlayabilirsiniz.
  • Düğme açma becerisinin öğretiminde başlangıçta gömlek düğmeleri gibi küçük düğmeler yerine daha büyük düğmeleri olan hırkaları kullanabilirsiniz.
  • Kaşıkla ya da çatalla yeme becerisinin öğretimi sırasında kaymaması için tabağın altına bir parça kumaş ya da plastik malzeme koyabilirsiniz.
  • Çocuğunuzun dişleri sert nesnelerin dokunmasına karşı hassassa, kaşıkla yeme becerisini çalışırken metal kaşık yerine plastik kaşık kullanmayı ya da ucu kauçuk gibi yumuşak malzemeyle kaplanmış kaşıkları kullanmayı düşünebilirsiniz.