BÖLÜM 5: ÖZBAKIM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

MODÜL 20
ÖZBAKIM GEREKSİNİMLERİNİ KARŞILAMA

Özbakım Becerilerinin Önemi

Modül Kazanımları

Otizm spektrum bozukluğunu karakterize eden en belirgin özellikler sosyal iletişim ve etkileşim becerilerinde yaşanan güçlükler ile sınırlı/yinelenen ilgi ve davranışlardır. Bu alanlarda yaşanan güçlükler otizmin tanılanmasında dikkate alınan en temel unsurlardır. Dolayısıyla, bu alanlardaki becerileri geliştirmeye ve sorunları gidermeye yönelik çalışmalar otizmli bireylere sağlanan hizmetler arasında öncelikli ve işlevsel olduğu düşünülen çalışmalardır. Otizmin tanı kriterleri arasında yer almasa da otizmli bireylerin önemli bir kısmı özbakım becerilerinde de güçlükler yaşayabilmektedir. Bu beceriler tuvalet, kişisel temizlik ve bakım, beslenme ve giyinme becerileri gibi bireyin özbakım gereksinimlerini karşılamaya yönelik becerilerden oluşmaktadır. Özbakım gereksinimlerini karşılayacak nitelikte beceriler öğrenmeleri yaşam kaliteleri üzerinde oldukça olumlu etkiler yaratacaktır.

Özbakım becerileri günlük yaşamımızda yer alan, her gün bir rutin halinde sergilediğimiz en temel ve işlevsel beceriler arasındadır. Özbakım becerilerini kullanabiliyor olmak otizmle doğrudan ilişkili olan ya da olmayan birçok alanda yapılacak çalışmalar ve sağlanacak gelişmeler için zemin hazırlayan bir durumdur. Örneğin, hepimiz öğün zamanlarında beslenme becerilerinin yanı sıra birçok iletişimsel ve sosyal davranış sergileriz. Dolayısıyla gün içerisindeki öğün zamanları pek çok sosyal etkileşimin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan fırsatlara dönüştürülebilir. Benzer şekilde çocukların gömleklerinin düğmelerini iliklerken, pantolonlarının fermuarını çekerken farkında olmaksızın alıştırma yaparak geliştirdikleri el-göz koordinasyonu ve diğer küçük kas becerileri yazma becerilerinin öğrenilmesine zemin hazırlar.

Bu modülde otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara özbakım becerilerinin nasıl öğretilebileceğine ilişkin açıklama ve örneklere yer verilmektedir. Modül kapsamında özbakım becerilerinden yalnızca giyinme ve beslenmeye ilişkin becerilerin öğretimi ele alınmaktadır. Ancak, çocuklara beslenme ve giyinme becerilerinin öğretimi için önerilen öğretim uygulamalarını başka pek çok özbakım ve günlük yaşam becerisinin öğretiminde de kullanabilirsiniz. Özbakım becerilerinin öğretimine ilişkin bu modülü okumadan önce Modül 7 ve Modül 9’u yeniden incelemenizi öneririz.

Özbakım becerilerinin öğretimini planlamadan önce çocuğunuzun bu becerileri öğrenmeye hazır olup olmadığını gözden geçiriniz. Özbakım becerilerinin öğretimine başlamak için öncelikli olarak çocuğunuzun “dikkati yöneltme” ve “başkalarının yönergelerini anlama” becerilerini ve “büyük kas taklit becerilerini” bağımsız olarak gerçekleştirebildiğinden emin olunuz. Bu becerilerin öğretimiyle ilgili olarak Modül 10 ve Modül 11’i gözden geçirmenizi öneririz. Ek olarak çocuğunuzun öğretmeyi hedeflediğiniz özbakım becerilerini yerine getirebilmek için gerekli olan, bir başka ifade ile önkoşul olan, büyük kas ve küçük kas becerilerine sahip olup olmadığını değerlendiriniz. Bu amaçla çocuğunuzun öğretmeyi hedeflediğiniz özbakım becerisinin sergilenebilmesi için gerekli olan oturma, ayağa kalkma, çekme, itme, parmaklarıyla küçük nesneleri tutma, ellerini ve gözlerini eş güdümlü kullanarak nesneleri hareket ettirme gibi davranışları sergileyip sergilemediğini belirleyiniz.