BÖLÜM 4 - ETKİLEŞİM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

MODÜL 18
ORTAK DİKKAT BECERLERİ

Ortak Dikkat Becerileri

Modül Kazanımları

Ortak dikkat, kişinin belli nesnelere ya da olaylara ilişkin farkındalığı paylaşmak amacıyla dikkatini, kişiler ve nesneler/olaylar arasında koordine etmesi sürecidir. Ortak dikkat sürecinde çocuk bakışlarını kişiler ve nesneler ya da olaylar arasında kaydırarak ve jest/söz kullanarak başkalarıyla etkileşimde bulunur.

Bu aşamada çocuk ayrıca;

  • dikkat çekici bulduğu nesneyi, durumu ya da olayı eli ile işaret ederek gösterebilir.
  • dikkat çekici bulduğu durumun ya da olayın bir parçası olan nesneyi eline alabilir.
  • dikkat çekici bulduğu durumun ya da olayın bir parçası olan nesneyi eline alarak dikkatini paylaştığı kişiye verebilir.
  • Aşağıda sıralanan farklı duygusal tepkiler gösterebilir.
  • Şaşırabilir.
  • Sevinebilir.
  • Korkabilir.
  • Sıralanan tepkilerle birlikte ya da yalnızca karşılıklı konuşma eylemi gösterebilir.
  • Ortak dikkat iki şekilde gerçekleşebilir:

    • Başkalarının ortak dikkat girişimlerine tepki verme
    • Ortak dikkat girişiminde bulunma /başlatma

 

Başkalarının ortak dikkat girişimlerine tepki verme çocuğun çevresinde bulunun diğer kişi ya da kişiler tarafından başlatılan ortak dikkat girişimine uygun biçimde tepki vermesidir. Genellikle çocuğun işareti takip ederek kendisine işaret edilen duruma bakması ve ardından işaret eden kişi ile göz kontağı kurması beklenir. Çocuk ortak dikkat girişimine bakışlarını kaydırarak, çeşitli jest ve işaretleri kullanarak ya da sözlü ifadelerle uygun tepkide bulunabilir Böylece çocuk farkındalık paylaşır. Bu ortak dikkate tepki verme sürecidir.

Anne ve çocuğunun bir odada oyun oynadığını ve çocuğun kapıya arkasının dönük olduğunu düşünelim. Odaya birden babanın girmesi ile birlikte annenin Bakkk, kim geldi. Baba geldi, yaşasın! diyerek babayı işaret etmesi annenin başlattığı bir ortak dikkat girişimidir. Böyle bir durumda çocuğun annenin işaretini takip etmesi ve arkasına dönerek kapıda duran babaya bakması ve ardından hemen bakışlarını tekrar anneye kaydırması ve anne ile göz kontağı kurması beklenir. Böylece çocuk anne ile bir farkındalık paylaşır. 

Ortak dikkat girişiminde bulunma ya da başlatma çocuğun çevresindeki kişilerin dikkatini herhangi bir nesne, kişi ya da olaya yöneltmesi için girişimde bulunmasıdır. Çocuk bakışları, çeşitli jest ve işaretleri ya da sözlü ifadeler kullanarak girişimde bulunabilir. Bu süreç çocuğun önce içinde bulunduğu ortamda ilginç bir durumu fark etmesi ile başlar. Çocuk içinde bulunduğu ortamda ilginç bir durumu fark eder, bu durumu paylaşmak istediği kişi ile göz kontağı kurarak durumu işaret eder ve paylaşımda bulunduğu kişi ile birlikte bakışlarını tekrar ilginç duruma kaydırır.

Anne ve çocuğunun bir odada oyun oynadığını düşünelim. Odaya birden baba girer ve çocuk babasını görünce çok sevinerek parmağını babasına doğru uzatır ve hemen arından bakışlarını annesine doğru kaydırır, annesi ile birlikte tekrar babaya bakar. Böyle bir durumda anne Evett, kim geldi. Baba geldi, yaşasın! demesi beklenir. Böylece anne çocuğun başlattığı ortak tepki girişimine tepki verir ve farkındalık paylaşır.

Normal gelişim gösteren çocuklar ortak dikkat başlatmayı ve ortak dikkat girişimlerine tepki vermeyi, başkalarıyla yaptıkları doğal etkileşimler sırasında kendiliğinden öğrenirler. Normal gelişim sürecinde çocuklarda öncebaşkalarının ortak dikkat girişimlerine tepki verme becerisinin geliştiği kabul edilir. Ortak dikkat becerileri otizm spektrum bozukluğu olan çocukların sergiledikleri temel yetersizlik alanlarından biridir. Otizmli bireylerbaşkalarının ortak dikkat girişimlerine tepki verme ve “ortak dikkat girişiminde bulunma /başlatma” becerilerini sergilemekte sorun yaşamaktadırlar.

Ortak dikkat becerilerinde yetersizliği olması otizm spektrum bozukluğu olan çocukların çevrelerindeki nesne, olay ve durumlara ilişkin görüşlerini ve duygularını diğer insanlarla paylaşamamalarına neden olduğu düşülmektedir. Bunun sonucu olarak otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin dil gelişimi, sosyal gelişimi ve bilişsel gelişimi olumsuz yönde etkilenmektedir.

Aynı zamanda ortak dikkat becerilerindeki eksiklikleri otizmli çocukların nesneler ya da olaylar hakkında çevrelerindeki kişilerden bir şeyler öğrenme fırsatlarını da sınırlamaktadır. Öğrenme fırsatlarının sınırlandırılmış olması ise, çocukların dil becerileri, sosyal etkileşim becerileri, taklit becerileri ve oyun becerileri gibi pek çok beceriye ilişkin performanslarını olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle otizm spektrum bozukluğu olan bireylere ortak dikkat becerilerinin kazandırılması son derecede önemlidir.

Araştırmalarda otizmli bireylere özel düzenlemeler yapıldığında ve sistematik öğretim sunulduğunda ortak dikkat becerilerini kazanabildiklerini; ancak ortak dikkat girişiminde bulunma /başlatma becerisini  başkalarının ortak dikkat girişimlerine tepki verme becerisine kıyasla daha uzun sürede ve daha zor öğrendiklerini göstermektedir.  Bu modülde ortak dikkat becerilerinin öğretimi üç başlık altında anlatılmaktadır:

  • başkalarının ortak dikkat girişimlerine tepki verme
  • ortak dikkat girişiminde bulunma /başlatma
  • aynı konu üzerinde ortak dikkat sağlama

İzleyen bölümde otizmli çocuklara ortak dikkat becerilerinin öğretimine ilişkin ayrıntılı bilgi yer almaktadır. Ancak ortak dikkat becerilerinin öğretiminde otizmli çocuklar yetersizlik gösterdiği önemli bir beceri olan dikkatini yöneltme becerisinden söz etmekte fayda var.

Dikkati yöneltme becerisi öğrenmeye hazırlık becerilerinden biridir ve çocuğunuzun herhangi bir şeyi öğrenebilmesi için sahip olması gereken bir beceridir. Bu nedenle otizmli çocuklara öncellikli olarak öğretilmesi gerekmektedir. Günlük yaşamda, çocukların öğretmenlerine, ailelerine ve kardeşlerine dikkatlerini yöneltmelerini isteriz. Ancak otizmli çocuklar çoğunlukla günlük yaşamlarında etraflarında bulunan kişilere, oyuncaklara, öğretim materyallerine, kıyafet ve eşya (örn., peçete, ayakkabı, diş macunu) gibi uyaranlara kendiliğinden dikkatlerini yöneltmekte güçlük çekmektedirler. Otizmli çocukların çevrelerindeki kişi ya da uyaranlara dikkatlerini yöneltmelerini sağlayabilmek için bu becerinin sistematik bir şekilde çalışılması gerekmektedir. 

Otizmli çocuklarla gerçekleştirdiğimiz bir öğretim oturumu ya da etkinlik sırasında istediğimizde çocuğun dikkatini bize yöneltmesini hedefler ve bunu gerçekleştirmek üzere “Bana bak.” diyerek yönerge sunarak çocuğun dikkatini bize yöneltmesini sağlarız. Ancak dikkati yöneltme becerisi öğrenmenin gerçekleşmesinde önkoşul bir beceridir ve otizmli çocukların “Bana bak.” yönergesi verilmeden de çevrelerindeki kişi ya da uyaranlara dikkatlerini yöneltebilmeleri sağlanmalıdır. Dikkati yöneltme becerisine yönelik gerçekleştirdiğiniz öğretim sırasında çocuğunuz herhangi bir yönerge verilmeden ya da uyaran sunulmadan, kendiliğinden dikkatini size yönelttiğinde çocuğunuzu mutlaka pekiştirmelisiniz. Bu uygulamaları sıklıkla gerçekleştirdiğinizde, çocuğunuzun kendiliğinden dikkatini size yöneltme olasılığını arttırmış olursunuz. Basit yönergeler ile dikkatini yöneltme becerisinin öğretimine ilişkin örnek uygulama videosunu   ve ardından yönerge sunulmadan farklı stratejilerle çocuğun dikkatini yönetmesinin sağlandığı örnek uygulamaları içeren videoyu izleyiniz.