BÖLÜM 4: ETKİLEŞİM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

MODÜL 17
İLETİŞİM KURMA VE SOHBET ETME BECERİLERİ

PECS: Resim Değiş-Tokuşuna Dayalı İletişim Sistemi

Modül Kazanımları

PECS, otizm spektrum bozukluğu olan bireyler için geliştirilmiş, temel olarak resim değiş tokuşuna dayalı olan bir görsel iletişim sistemidir. PECS sistemine ilişkin ön bilgilerinizi tazelemeniz için Modül 2’de  yer alan bilgileri tekrar incelemenizi önerilmektedir. PECS sisteminde mesaj iletiminde, iletişim klasöründe yer alan resimli kartlar kullanılır. Çocuk klasörden bir resimli kart seçip iletişim ortağına vererek istediği nesnelere ya da etkinliklere ulaşmak amacıyla iletişim başlatır.

PECS öğretimi altı evreden oluşur. Evreler ilerledikçe çocuk resimleri birbirinden ayırt etmeye ve birden fazla resmi bir araya getirerek cümleler kurmaya başlar. Resim değiş-tokuşuyla iletişim geliştikçe, sözel iletişimin de gelişmesi beklenir. Araştırmalardan elde edilen bulgular bu gelişimi desteklemektedir. İzleyen bölümde her bir evreye ilişkin ayrıntılı bilgi yer almaktadır.

PECS’in uygulanabilmesi için çocuğunuzun sahip olması gereken bazı ön koşul beceriler ve özellikler yer almaktadır. PECS aşağıda sıralanan özelliklerin birini ya da birkaçını gösteren otizmli çocuklara uygulanabilmektedir:

  • Bir nesneye ulaşmak için ya da nesneyi istemek için sözcük ya da sözcük benzeri sesler kullanamamak.
  • İlginç olaylar karşısında sözcük ya da sözcük benzeri seslerle bir şeyler ifade edememek.
  • Basit sorular soramamak ve basit soruları yanıtlayamamak.
  • Başkalarının söylediği ifadelere uygun tepkide bulunamamak.

PECS, hiç konuşmayan otizmli çocuklar için olduğu kadar, belli sözcükleri söyleyen; ancak, bu sözcükleri kullanarak iletişim başlatmayan ya da konuşmayı işlevsel olarak kullanmayan çocuklar için de uygun bir alternatif iletişim sistemidir. Bu Modülde PECS’in ilk dört evresi video örnekleriyle tanıtılmaktadır. Dördüncü evreyi başarıyla tamamlayan pek çok otizmli çocuğun, resimlerle iletişim becerilerinin yanı sıra sözel iletişim becerilerinin de geliştiği görülmektedir. Dolayısıyla, PECS’in ilk dört evresini tamamlayan pek çok otizm spektrum bozukluğu olan birey üst evrelere devam etmeye gereksinim duymamaktadır. PECS ile ilgili güncel bilgilere resmi adresinden ulaşabilirsiniz.

Evre I: Tek Resimli Kart Kullanarak İletişim Başlatma

Birinci evrede çocuğunuza oyuncak, yiyecek-içecek gibi kendisi için çok etkili bir pekiştireci gördüğünde, bu pekiştirecin resimli kartını alıp, iletişim ortağına uzanıp, kartı iletişim ortağının eline bırakma becerisi kazandırılır. Böylece çocuğunuz iletişim başlatmak amacıyla bir başka kişiyle temasa geçer (kişiye doğru uzanır), bu kişiye yönelik bir davranış yapar (kartı verir), sonucunda istediğini elde eder (pekiştirece ulaşır).

Birinci evrede ayrık denemelerle öğretim, ipucuyla öğretim ve geriye zincirleme süreçleri izlenerek yapılandırılmış öğretim sunulur. Bu uygulamalara ilişkin açıklamalar Modül 2’de yer almaktadır. Bu evrede iletişim ortağı ve yönlendirici olarak görev almak üzere iki yetişkin uygulamacıya ihtiyaç vardır. Sizler çocuğunuza PECS uygulamayı planladığınızda iletişim ortağı ya da yönlendirici olarak görev alabilirsiniz. Bu modülde tüm açıklamalarda sizin iletişim ortağı olarak görev aldığınız varsayılmıştır.

  • Bu evrede çocuğunuz için etkili olan pekiştireçleri ve bu pekiştireçlerin yaklaşık 5 x 5 cm boyutlarında resimli kartlarını kullanmanız gerekmektedir. Belirlediğiniz pekiştireçlerin resimli kartlarını hazırlayınız.
  • Etkili pekiştireçlerin resimlerini kalın mukavva üzerine yapıştırarak ve üzerlerini şeffaf kaplama malzemesiyle kaplayarak hazırlayınız.
  • Hazırladığınız kartların arkasına pütürlü Amerikan bandı parçaları yapıştırınız.
  • Bir kart kaybolduğunda sorun yaşamamak için her kartın yedeğini de hazırlayınız.
  • Etkili pekiştireçlerin resimli kartlarını hazırlamak üzere elle çizilmiş resimler, fotoğraflar, ya da internetten indirilen resimleri kullanabilirsiniz.
  • PECS uygulamasının ilk iki evresinde çocuğunuzun resim ayırt etme becerisine sahip olması gerekmez. Bu evrelerde çocuğunuzun resimli kartlardan çok pekiştireçlere odaklanması hedeflenir. Bu nedenle, resimli kartların çocuğunuz için çok cazip olmaması için, siyah-beyaz ya da soluk renkli resimler tercih ediniz. Fotoğrafta resimli kart ve kullanım örneği yer almaktadır.

    Öğretim sırasında masada iletişim ortağı olarak çocuğunuzla karşılıklı oturunuz. Yönlendirici görevindeki uygulamacının ise çocuğunuzun arkasında durması gerekmektedir. Öncellikle çocuğunuza nesneyle ilgilenmesi için birkaç saniye zaman bırakınız ya da pekiştirici yiyecek-içecekten bir parça tüketmesi için fırsatı tanıyınız. Belirlediğiniz nesnenin ya da yiyecek-içeceğin çocuğunuz için o anda pekiştirici olduğundan emin olunuz. Pekiştireç belirlemeyle ilgili olarak Modül 7’yi tekrar incelemenizi öneririz. İzleyen bölümde, nesne pekiştireci ve yiyecek-içecek pekiştireci kullanarak PECS’in birinci evresindeki denemelerin nasıl gerçekleştirildiği açıklanmaktadır:

PECS uygulamasının birinci evresinde denemeler seri şekilde gerçekleşmeye başladıktan sonra, ipuçlarının silikleştirilmesine geçilir. Yönlendirmeci görevinde uygulamacı fiziksel ipucu sunarak silikleştirme aşamalarını aşağıdaki gibi gerçekleştirebilir:

  • Fiziksel ipucu ile çocuğunuzun resimli kartı iletişim ortağı olarak sizin elinize bırakmasını sağlayabilir.
  • Fiziksel ipucu ile çocuğunuzun resimli kartı vermek üzere iletişim ortağı olarak sizin elinize uzanmasını sağlayabilir.
  • Fiziksel ipucu ile çocuğunuzun resimli kartı masanın üzerinden almasını sağlayabilir.

Çocuğunuz, pekiştireç yerine resimli karta yönelmeye başladığında, yönlendirici görevindeki uygulamacı, herhangi bir müdahalede bulunmadan kısa bir süre bekler. Eğer çocuğunuz resimli kartla oynamaya başlarsa, yönlendirici fiziksel ipucuyla çocuğunuzun kartı iletişim ortağı olarak sizin elinize bırakmasını sağlar. Çocuğunuz kartı size ipucu sunulmadan kendiliğinden verirse, hemen çocuğunuzu coşkulu bir şekilde pekiştiriniz.

Evre I’de başlangıçta öğretim oturumlarında 4-5 denemeye yer veriniz. Çocuğunuzun performansına bağlı olarak bir oturumda yer alan deneme sayısını giderek arttırınız. Gün içinde farklı oturumlarda toplam en az 30-40 denemeye yer vermeyi hedefleyiniz. Daha az sayıda deneme gerçekleştirdiğiniz oturumlarda tek bir pekiştireçle çalışılırken, daha fazla sayıda deneme gerçekleştirdiğiniz oturumlarda arada bir pekiştireç değişikliği yapınız. Bir oturumda kaç denemeye yer vereceğinize, çocuğunuzun performans düzeyine bağlı olarak karar veriniz. Denemeleri gerçekleştirirken çocuğunuzun sıkıldığını ya da dikkatinin dağıldığını gözlerseniz oturumu sona erdiriniz ya da başka bir pekiştirece geçiniz.

Çocuğunuz bir pekiştirece en az iki farklı ortamda %80 ipuçsuz doğru tepki göstererek ulaştıktan sonra diğer pekişitireçle uygulama yapmaya başlayınız. Çocuğunuzun Evre I’den Evre II’ye geçmesi için en az dört ya da beş farklı pekiştireçle ölçütü karşılamasını hedefleyeniz.

Önemli Noktalar

  • İletişim ortağı olarak kartı masaya bıraktıktan sonra karta bir daha dokunmamaya dikkat ediniz. Karta müdahale edilmesi gerektiğinde, bunu yönlendirici görevindeki uygulamacı yapmalıdır.
  • Çocuğunuzun ilk ipuçsuz doğru tepkisinin pekiştirmelerin en yoğununu ve en coşkulusunu hak ettiğini unutmayınız!
  • Uygulama sırasında iletişim ortağı olarak siz ve yönlendirici arada bir yer değiştirerek genellemeye katkıda bulunabilirsiniz.

Evre II: Zorlaşan Durumlarda İletişim Başlatma

Evre II’nin amacı, otizmli çocuğa gerçek ortamlarda yani zorlaşan durumlarda iletişim başlatmayı öğretmektir. Bu evrede resimli pekiştireç kartlarının yanı sıra bir iletişim klasörüne de gereksinim duyulmaktadır. Çocuğunuz için fotoğraftaki gibi üst kapağına ve içine takılan plastik sayfalara dikey olarak üçerli ya da dörderli sütunlar halinde pütürsüz Amerikan bandı şeritleri yapıştırılmış bir iletişim klasörü hazırlayınız. Daha dayanıklı olmasını sağlamak amacıyla, bantları yapıştırmak yerine diktirmeyi tercih edebilirsiniz Ayrıca, klasörün taşınmasını kolaylaştırmak amacıyla, klasörün halkalarına seyyar bir çanta sapı takabilirsiniz.

Bu evrede öğretim sırasında çocuğunuz ile iletişim ortağı olarak karşılıklı oturunuz. Yönlendirici görevindeki uygulamacı ise çocuğunuzun arkasında durması gerekmektedir. Pekiştireçler ve kartları kolay ulaşılır bir yerde bulundurunuz. Bu evrede çocuğunuzdan şu davranışları sergilemesini beklemelisiniz:

  • İletişim klasörüne gitmesi,
  • Kartı klasörden çıkarması,
  • İletişim ortağı olarak size gelmesi ve dikkatinizi çekmesi,
  • Kartı iletişim ortağı olarak elinize bırakması.

İkinci evrede yine ayrık denemelerle öğretim, ipuçlarıyla öğretim ve şekil verme süreçleri kullanılarak yapılandırılmış öğretim yapılır. Şekil verme uygulamasına ilişkin bilgilerinizi tazelemek için Modül 7’de yer alan açıklamaları tekrar okumanız önerilmektedir. Şekil verme sürecini uygulayabilmek için çocuğunuzun iletişim klasörünü ve iletişim ortağını bulma aşamasında nasıl bir performans sergileyeceğini belirleyiniz. Çocuğunuzun iletişim klasörüne ve size ulaşmak için kat etmesi gereken uzaklığı her denemede giderek arttırınız. Örneğin çocuğunuzun iletişim klasörüne ve size ulaşmak için odanın diğer ucuna, yan odaya, koridora vb. mesafelere gitmesini sağlayınız. Mesafeler arasındaki uzaklıkta yapılan değişiklik, siz uygulamacıların fark edebileceği kadar büyük; ancak, çocuğunuzun fark edemeyeceği kadar küçük olmalıdır.

Evre II’de bir deneme gerçekleştirilirken aşağıda sıralanan basamaklar izlemeniz beklenmektedir:

  • Evre I’de kullanılmış olan pekiştireçlerden birkaçını çocuğunuzun önüne koyunuz.
  • Çocuğunuzun bir pekiştireç seçmesine ve seçtiği pekiştireçle kısa bir süre etkileşmesine fırsat veriniz; diğer pekiştireçleri ortamdan uzaklaştırınız.
  • Hemen ardından çocuğunuzun seçtiği pekiştirecin resimli kartını iletişim klasörünün kapağına yapıştırınız ve pekiştireci çocuğunuzdan alınız.
  • İletişim klasörü çocuğunuzun önüne koyunuz.
  • Çocuğunuzun kartı klasörden çıkarması, iletişim ortağı olarak size uzanması ve kartı elinize bırakmasını bekleyiniz. Gerektiğinde, yönlendirici kartın klasörden çıkarılması için çocuğunuza fiziksel ipucu sunabilir. Ancak, ipucu sunmadan önce, çocuğunuzun karta ya da klasöre uzanma girişiminde bulunmasını beklemelidir.
  • Çocuğunuz kartı elinize bırakır bırakmaz, sözel pekiştirme yapınız ve pekiştireci çocuğunuza veriniz.
  • Her denemeden sonra kartı iletişim ortağı olarak siz ya da yönlendirici tarafından klasörün üzerine geri takılır.

Çocuğunuz iletişim ortağı olarak size gelirken duraksar ise; yönlendirici görevindeki uygulamacı, hemen fiziksel ipucuyla çocuğunuzu size doğru yönlendirmelidir. Böyle bir müdahaleden sonraki denemede iletişim ortağı olarak siz klasör ile aranızdaki uzaklığı biraz azaltınız. Çocuğunuz duraksadığında yönlendirici görevindeki uygulamacı fiziksel ipucunu vermek için gecikirse, hata düzeltmesine yer vermelidir. Hata düzeltmesinde yönlendirici denemeyi yeniden başlatır ve çocuğunuzun tüm denemeyi fiziksel ipucuyla tamamlamasını sağlar Hata düzeltmesi gerçekleştirilen denemelerde çocuğunuza daha az miktarda pekiştireç sunarak ayrımlı pekiştirme yapınız.

Birkaç deneme sonra, iletişim ortağı olarak çocuğunuzdan biraz uzakta durunuz. İlerleyen aşamalarda ise, iletişim ortağı olarak, çocuğunuzun kartı bırakmak için ayağa kalkmasını gerektirecek kadar uzakta durunuz. Siz ile çocuğunuz arasındaki uzaklığı giderek arttırarak son aşamada 2-3 metre mesafeye çıkartınız. Çocuğunuz tutarlı bir şekilde ipucuna gereksinim duymadan denemeleri tamamlamaya başladığında siz de ellerinizi kendi gövdenize yakın bir yerde tutmaya başlayınız. Böylece çocuğunuzun, kartı elinize bırakmak için biraz uzanması gerekecektir. Bu evredeki denemeleri, çocuğunuz 2-3 metre uzaklıktaki size kolayca ulaşıp kartı elinize bırakır duruma gelinceye kadar sürdürünüz.

Bir sonraki aşamada, iletişim klasörünü çocuğunuzdan giderek uzaklaştırınız. Örneğin, klasörün üzerine koyduğunuz sandalye ya da sehpayı yavaş yavaş çekerek, klasörü odanın bir yanına doğru götürünüz. Yukarıda açıklanan ipucu sunma ve silikleştirme ile hata düzeltmesi ilkelerini izleyerek çocuğunuzun 2-3 metre uzakta duran klasöre gidip, kartı alıp, iletişim ortağı olarak size götürmeyi kararlı biçimde yapar duruma gelmesini hedefleyiniz.

İletişim ortağı olarak siz ve klasör çocuğunuzdan yeterince uzaklaştıktan sonra, çocuğunuza arkanızı dönmeye başlayınız. Gerektiğinde, yönlendirici görevindeki uygulamacı, sizin dikkatinizi çekmek için omzuna vurma gibi davranışları da fiziksel ipucuyla çocuğunuza yaptırır. İletişim ortağı olarak dikkatiniz çekildiğinde hemen çocuğunuzla  göz kontağı kurunuz ve kartı kabul etmek için elinizi açınız.

Çocuğunuz bir pekiştireçe en az iki farklı oturumda %80 ipuçsuz doğru tepki göstererek ulaştıktan sonra diğer pekişitireçle uygulama yapmaya başlayınız. Çocuğunuzun Evre II’den Evre III’e geçmesi için Evre I’de kullanılan pekiştireçler dahil olmak üzere en az yedi ya da sekiz farklı pekiştireçle ölçütü karşılamasını hedefleyiniz. Ölçütün, çocuğunuzun yeterince uzaklaşmış iletişim ortağıyla ve iletişim klasörüyle çalışılan oturumlarda sağlanmasını hedefleyiniz. Evre I ve Evre II’ye ilişkin örnek uygulama videosunu izleyiniz.

Önemli Noktalar

  • Evre II’de gerçekleştirilen denemelerde iletişim ortağı olarak çocuğunuza sözel ya da jestsel hiçbir ipucu sunmayınız; çocuğunuz duraksadığında konumunuzu değiştirmeyiniz.
  • Evre II’de çocuğunuza sunulan tüm ipuçlarının ortadan kaldırılması çok önemlidir. İletişim ortağı olarak siz, Evre I’de kullandığınız stratejileri (örn., beklentili yüz ifadesi, göz kontağı) sonlandırınız ve pekiştireci elinizde nötr bir ifadeyle tutmaya başlayınız.
  • Genellemeye katkıda bulunmak için, çocuğunuzun bir şey isteyebileceği ortamlarda klasörün kapağına ortamda bulunan bir pekiştirecin kartını takınız. Çocuğunuz pekiştireci almaya kalkarsa, klasöre yönlendirip kartı getirmesini sağlayınız.

Evre III: Birden Fazla Resimli Kart Arasından Seçim Yapma

Evre III’de çocuğunuzdan, iletişim klasörüne gitmesi, ilişkili kartı seçmesi, iletişim ortağına gitmesi, kartı vererek istediği nesneye ilişkin istek bildirmesi beklenir. Bu evreye kadar çocuğunuz iletişimin bir başkasına yaklaşıp değiş-tokuş yapmak olduğunu fark etmektedir. Çocuğunuz bu evrede ise, belli mesajları (iletileri) biçimlendirmeyi öğrenmektedir. Dolayısıyla, çocuğunuzun farklı resimleri birbirinden ayırt etmesi gerekmektedir.

Resim ayırt etme becerisinin öğretimine iki resimle başlanır. Bu aşamada öğretime hangi iki resimle başlanacağı önemlidir. Öğretime çocuğunuzun eşit derecede tercih ettiği iki nesnenin resmiyle başlarsanız, çocuğunuz hangi resmi verirse versin, sonucunda elde ettiği pekiştireçten hoşnut kalacaktır. Ancak ayırt etme aşamasının amacı, çocuğunuza farklı resimlerin farklı sonuçlara yol açacağını göstermektir. Bu nedenle, iki sonucun birbirinden çok farklı olmasını sağlamanız gerekmektedir. Bunu gerçekleştirebilmek üzere, ayırt etme çalışmalarına, çocuğunuzun çok istediği ve hiç istemediği iki nesnenin resmiyle başlayınız.

  • Parlak renkli ve büyük boyutlu kartlarla başlamamaya özen gösteriniz.
  • Bu evrede kartların tümünün aynı boyutta ve aynı türde olması gerekmemektedir. Temsil edilen nesnenin ya da etkinliğin özelliğine göre daha büyük ya da daha küçük kartlar hazırlayabilirsiniz; elle çizilmiş resimlerden fotoğraflara kadar her türlü görsel kullanabilirsiniz.

Üçüncü evre iki aşamada uygulanmaktadır ve yalnızca iletişim ortağı ile gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle ortamda uygulamacı olarak sizin yer almanız yeterlidir. Üçüncü evre iki aşamada uygulanmaktadır. İzleyen bölümde her iki aşamaya ilişkin ayrıntılı bilgi yer almaktadır.

Evre III-A:

  • Çocuğunuzla masada karşılıklı oturunuz.
  • İletişim klasörünün kapağına iki resim takınız. Bu resimlerden biri çocuğunuz için etkili olan bir pekiştirece; diğeri, çocuğunuzun tercih etmediği bir nesneye ait olmalıdır.
  • Bir elinizde iki nesneyi birden tutunuz; diğer elinizi, resimli kartı kabul etmek amacıyla serbest bırakınız.
  • Çocuğunuz için belirlediğiniz hedef beceri, resimli kartı iletişim ortağı olarak  elinize bırakması değil, doğru resimli kartı seçmesidir. Bu nedenle, çocuğunuz doğru karta, yani pekiştirecin resimli kartına dokunur dokunmaz iletişim ortağı olarak çocuğunuzu sözel olarak pekiştiriniz (örn., “tamam”, “devam et”, “evet”, güzel diyebilirsiniz).
  • Çocuğunuz resimli kartı size verir vermez, pekiştireci çocuğunuza veriniz.
  • Çocuğunuza pekiştireçle etkileşmesi ya da pekiştireci tüketmesi için zaman veriniz. Çocuğunuz pekiştireçle bir süre etkileştikten ya da pekiştireci tükettikten sonra, resimli kartı klasöre geri takınız ve yeni bir deneme başlatınız.
  • Her denemede resimleri yan yana, alt alta ya da çaprazlama olacak şekilde iletişim klasörünün kapağının farklı yerlerine takınız.
  • Çocuğunuz yanlış karta (istemediği nesne ya da yiyeceğin resmine) dokunduğunda, hiçbir tepkide bulunmayınız. Çocuğunuz size yanlış kartı verdiğinde ise bu resimli karta karşılık gelen nesneyi ya da yiyecek-içeceği çocuğunuza veriniz. Yanlış nesne (itici uyaran) verildiğinde çocuğunuz olumsuz tepkiler gösterirse, bu iyiye işarettir! Demek ki artık çocuğunuza istediğini elde etmenin yolunu öğretebilirsiniz. Bu durumda, dört aşamalı hata düzeltmesine yer veriniz. Hata düzeltmesinin amacı, çocuğunuza ipuçsuz doğru tepkide bulunmayı öğretmektir.
  • Çocuğunuz istemediği nesneye tepki gösterdiğinde, iletişim klasöründe duran doğru resimli kartı, parmakla işaret ederek ya da resimli kartın üzerine tık-tık yaparak gösteriniz.
  • Ardından elinizi bu resme yakın bir yerde açık olarak tutunuz ve çocuğunuzun resmi vermesi için gerektiğinde fiziksel ya da jestsel ipucu sununuz.
  • Çocuğunuz resmi verdiğinde, sözel pekiştirme yapınız ancak pekiştireci ona vermeyiniz.
  • Çocuğunuza ilişkisiz bir şey yaptırarak ya da iletişim klasörünü ters çevirerek, birkaç saniyelik bir ara veriniz.
  • Denemeyi, resimlerin yerlerini değiştirmeksizin, tekrar başlatınız.
  • Çocuğunuz bu kez doğru resmi verirse, çocuğunuzu uygun şekilde pekiştiriniz. Çocuğunuz doğru resimli karta dokunduğunda sözel pekiştirme, doğru resimli kartı verdiğinde ise nesnel pekiştirme yapınız. Çocuğunuz yine yanlış resmi verirse tekrar hata düzeltmesine yer veriniz.

 

Çocuğunuz her bir itici uyaranla en az iki farklı pekiştirecin kullanıldığı oturumlarda %80 ipuçsuz doğru tepki gösterdikten sonra diğer itici uyaranla uygulama yapmaya başlayabilirsiniz. Çocuğunuzun Evre III-A’dan Evre III-B’ ye geçmesi için en az dört farklı pekiştireçle ve en az iki farklı itici uyaranla ölçüt almayı hedefleyiniz. Ölçütü ise, yeterince uzaklaşmış iletişim ortağıyla ve yeterince uzaklaşmış iletişim klasörüyle çalışılan oturumlarda almayı hedefleyiniz.

Önemli Noktalar

  • Bir denemede çocuğunuza hata düzeltme sürecini üst üste en fazla üç kez uygulayınız. Üçüncü hata düzeltmesinden sonra, iletişim klasörünün üzerine pekiştirici etkisinden emin olduğunuz bir pekiştirecin resimli kartını takınız ve çocuğunuzun doğru resmi seçmesini sağlayınız. Çocuğunuzun başarıyla tamamladığı bir denemeden hemen sonra bu oturumu sonlandırınız.
  • Çocuğunuz doğru resmi seçmekte zorlanmaya devam ederse, resimler arasındaki görsel farklılıkları arttırmak (örn., daha büyük ve daha kolay ayırt edilecek renklerde resimli kartlar kullanmak) ya da üç boyutlu resimli kartlar kullanmak gibi yollarla ek ipuçları sunabilirsiniz. Bu yollarla sonuç alındıktan sonra, kullanılan ek ipuçlarını giderek silikleştiriniz. Örneğin, üç boyutlu resimli kartı birkaç aşamada iki boyutluya dönüştürebilirsiniz.
  • Çocuğunuzun resimli kartı ayırt etmede zorlanmasının bir nedeni de, istenmeyen nesnenin çocuğunuz için yeterince itici olmaması olabilir. Böyle bir durumda çocuğunuzun dokunmaktan hoşlanmadığı bir nesne ya da kokusundan hoşlanmadığı bir yiyecek gibi etkili bir itici uyaran bulmaya çalışınız. Örneğin, çocuğunuz için çiğ patates, dokusu nedeniyle; sarımsak ise, kokusu nedeniyle itici olabilir ve çok etkili olabilir.

Evre III-B:

Bu aşamada, çocuğa üzerinde iki pekiştirecin yer aldığı bir tepsi gösterilir. Tepsiye yakın bir yerde kapağında bu iki pekiştirecin resimli kartları bulunan iletişim klasörü bulundurulur.

  • Çocuğunuz resimlerden birini size verince, “iyi”, “güzel” ya da “tamam” gibi bir onay ifadesi ile birlikte, tepsiden istediği nesneyi almasını söyleyiniz.
  • Evre III-B’de öğretilmesi planlanan davranış, çocuğunuzun seçtiği resme karşılık gelen nesneyi almasıdır. Bu nedenle, çocuğunuz doğru nesneye uzanır uzanmaz sözel pekiştirme yapınız ve çocuğunuzun nesneyi almasına izin veriniz.
  • Çocuğunuz doğru resimli kartı verirse, “tamam”, “devam et”, “hadi bakalım” gibi bir onay ifadesinde bulununuz. Çocuğunuz doğru nesneyi alma girişiminde bulunursa, sözel pekiştirme yapınız ve çocuğunuzun nesneyle etkileşmesine izin veriniz.
  • Eğer çocuğunuz yanlış nesneye uzanırsa, nesneyi almasını engelleyiniz ve dört aşamalı hata düzeltmesine yer veriniz. İletişim ortağı olarak çocuğunuzun uzandığı nesneyi elde etmesini engelleyerek, iletişim klasöründe bu nesneye karşılık gelen resimli kartı gösteriniz.
  • İletişim ortağı olarak elinizi resme yakın bir yerde açık olarak tutunuz ve çocuğunuzun resmi vermesi için fiziksel ya da jestsel ipucu sağlayınız.
  • Çocuğunuz resmi verdiğinde, onu sözel olarak pekiştiriniz, ancak nesneyi çocuğunuza vermeyiniz.
  • Çocuğunuza ilişkisiz bir şey yaptırarak ya da iletişim klasörünü ters çevirerek, birkaç saniyelik bir ara veririniz. Hemen ardından, tepside duran nesneleri göstererek çocuğunuzu motive ediniz.
  • Hata düzeltmesi uygulamasından sonra yeni bir denemeye yer veriniz.

Çocuğunuz yukarıda açıklanan aşamada ilerleme kaydettikten sonra, klasördeki resimli kart sayısını üçe çıkartarak denemeler gerçekleştiriniz. Bu denemelerde önce iki farklı pekiştirecin ve bir istenmeyen nesnenin resimlerini kullanınız Çocuğunuz bunu başardıktan sonra, üç farklı pekiştireçle çalışınız. Gerektikçe hata düzeltmesine yer veriniz.

Bir sonraki aşamada resimli kart sayısı önce dörde, sonra beşe çıkarınız. Beş resimden dördünü klasörün birer köşesine, beşincisini ise ortaya yerleştiriniz. Çocuğunuz beş resim arasından ayırt etmeyi başarırsa, iletişim klasörünün içinden resim bulmayı öğretiniz. Bu amaçla klasörün kapağındaki bütün resimli kartları klasörün içine yerleştiriniz. Klasörün en üst sayfasına bir ya da iki pekiştireç resmi takınız ve klasörü açık tutunuz. İletişim ortağı olarak çocuğunuzu bu resimlere karşılık gelen pekiştireçlerle motive ediniz. Çocuğunuz resimlere uzanınca klasörü yavaşça kapatınız ve çocuğunuzun resmi alabilmek için klasörü açmasını bekleyiniz. Çocuğunuz resimli karta ulaşmak için klasörü açmaz ise fiziksel ipucuyla çocuğunuzun bunu yapmasını sağlayınız. En kısa zamanda sunduğunuz ipucunu silikleştiriniz.

Ardından, klasörün üst sayfasına bir ya da iki resimli kart yerleştiriniz ve diğer resimli kartları arka sayfalara yerleştiriniz ve resimli kartların yerlerini değiştiriniz. Bu düzenlemeden sonra, çocuğunuzun sayfayı çevirip tercih ettiği nesneye ait resimli kartı bulmasını hedefleyiniz.

Çocuğunuz resim bulmakta ustalaşınca, tüm resimli kartları belli bir sınıflama sistemine göre klasörün sayfalarına yerleştiriniz. Resimli kartların sınıflandırılmasında nesne kategorilerini ya da günlük planı dikkate alabilirsiniz. Belirlediğiniz her bir sınıf için belli bir renk kodu kullanabilirsiniz. Örneğin, sayfaların renklerini şu şekilde farklılaştırabilirsiniz:

Yiyecek   :    Kırmızı

İçecek      :    Sarı

Oyuncak  :    Mavi

İletişim klasörüne yeni bir resim eklemeden önce, yeni resimle birlikte birkaç eski pekiştireç resmini de klasörün kapağına takarak birkaç oturum çalışınız. Gün içinde çocuğunuzun iletişim klasörünün kapağından resim seçip iletişim ortağına vererek istediği bir şeye ulaşmasına fırsat yaratınız. Örneğin, kahvaltıdan önce klasörün kapağına yiyecek-içecek resimleri takabilir; bir kenarda da bu resimlere karşılık gelen yiyecek-içecekleri hazır bulundurabilirsiniz. Ya da sanat çalışması için klasörün kapağına çeşitli araçların resimlerini takabilirsiniz. Ayrıca, çocuğunuz için evin ve okulun çeşitli bölümlerine iletişim panoları kurabilirsiniz. Böylece, çocuğunuz için ortama özgü mesaj düzenlemek kolaylaşacaktır. Klasör ve panolardaki resimleri, çocuğunuz için pekiştireçlere karşılık geldikleri sürece kullanabileceğinizi unutmayınız.

PECS uygulamasında Evre III’den Evre IV’e geçme kararı verirken; en az 14-15 farklı pekiştireçle, iletişim klasörünün iç sayfalarının da kullanıldığı oturumları çalışınız ve çocuğunuzun PECS’i günlük yaşamında kullanır duruma gelmiş olmasına dikkat ediniz. PECS’in III. evresine yönelik örnek uygulama videosunu izleyiniz!

Önemli Noktalar

  • Bu aşamanın amacı, çocuğunuza görsel ayırt etmeyi öğretmektir. Bu nedenle denemelerde nesnenin adını söylemeden “alabilirsin” gibi bir ifade kullanmalısınız. Çocuğunuza nesnenin adını söylerseniz, çocuğunuzun, adını duyduğu için mi (işitsel ayırt etme) yoksa resimle eşlediği için mi (görsel ayırt etme) doğru nesneyi aldığını belirleyemezsiniz. Ancak, nesnenin adını, çocuğunuz nesneyi aldıktan sonra söyleyebilirsiniz.
  • Ayırt etmeyi kolaylaştırmak için, iki farklı nesne kategorisinden nesne seçiniz. Örneğin, bir yiyecek ve bir oyuncak seçilebilirsiniz.
  • Tepsideki nesnelerin kaymasını önlemek için, bölmeli bir tepsi kullanabilirsiniz.

Evre IV: Resimli Kartlarla Cümle Kurma

Dördüncü evrede çocuğunuzun çok sözcüklü bir cümlecik kullanarak ortamda olan ya da olmayan nesneleri/etkinlikleri istemesi beklenir. Çocuğunuz aşağıda sırlanan basamakları izleyerek bunu gerçekleştirir:

  • iletişim klasörüne gider,
  • “istiyorum” kartını alır,
  • “istiyorum” kartını cümle şeridine takar,
  • istediği nesnenin/etkinliğin kartını alır,
  • istediği nesnenin/etkinliğin kartını da cümle şeridine takar,
  • cümle şeridini klasörden çıkarır,
  • iletişim ortağına yaklaşıp, cümle şeridini verir, ortamda olan ya da olmayan nesneleri/etkinlikleri ister.

    Bu evrede, görseldeki gibi iletişim klasörünün alt kısmına iliştirilmek üzere hazırlanmış ve üzerinde Amerikan bandı olan bir cümle şeridine ihtiyaç duyulmaktadır.

    • Cümle şeridini hazırlamak üzere iletişim klasörünün üst kapağının ve iç sayfalarının alt kısımlarını kesmeniz önerilmektedir. Kestiğiniz kapak parçasının üzerine, cümle şeridi olarak kullanılmak üzere bir sıra Amerikan bandı yapıştırmalısınız.
    • Cümle şeridini klasörün alt kapağına yapıştıracağınız Amerikan bandının üzerine iliştiriniz.

Bu evrede ek olarak görseldekiler gibi bir “istiyorum” kartına da ihtiyaç duyulmaktadır. “İstiyorum” kartını hazırlamak üzere, üzerinde bir el resmi bulunan bir kart hazırlayıp resmin üstüne ya da altına ‘istiyorum’ diye yazmanız gerekmektedir.

İstiyorum Kartı Örnekleri

  • Çocuğunuzla masada karşılıklı oturunuz.
  • Klasörün kapağına 3-4 resimli pekiştireç kartı yerleştiriniz ve bu kartlarla ilişkili pekiştireçleri sol elinizle kolayca uzanabileceğiniz bir yere yerleştiriniz.
  • ‘İstiyorum’ kartını, görseldeki gibi klasörün üzerindeki cümle şeridinin sağ tarafına takınız.
  • Çocuğunuzun resimli pekiştireç kartlarından birini eline almasını bekleyiniz.
  • Çocuğunuz bir kartı alır almaz, fiziksel ipucu sunarak çocuğunuzun görseldeki gibi kartı cümle şeridinin sol tarafına takmasını sağlayınız.
  • Fiziksel ipucuyla çocuğunuzun üzerinde iki kart bulunan cümle şeridini size vermesini sağlayınız.
  • Resimli kartlar çocuğunuza dönük olacak şekilde cümle şeridini çocuğunuzun önüne koyunuz ve resimleri göstererek cümleciği okuyunuz. Örneğin “Top istiyorum” diyerek kartları okuyunuz.
  • Aynı anda, sol elinizle kartla ilişkili pekiştireci alıp hemen çocuğunuza veriniz. Ancak zamanla tüm ipuçlarını silikleştiriniz.

Bu aşamada hedef beceri çocuğunuzun pekiştirecin resimli kartını cümle şeridine takmasıdır. Çocuğunuz bağımsız olarak bir pekiştireçin resimli kartını cümle şeridine taktığında, sosyal pekiştirme yapınız. Çocuğunuz cümle şeridini size verdiğinde ise, çocuğunuzun istediği pekiştirece ulaşmasını sağlayınız.

Çocuğunuz cümle şeridini hazırlayıp size vermeye başladıktan bir süre sonra, resimli kartı verirken aynı zamanda çocuğunuzu konuşmaya teşvik ediniz. Bu süreçte çocuğunuz konuşurken değiş-tokuş yaptığında, konuşmadan yaptığından daha fazla pekiştireç elde etmesini sağlayarak ayrımlı pekiştirme uygulamasına yer veriniz. Daha fazla pekiştireç elde etmesini sağlamak, çocuğunuzun “daha çok” ya da “daha uzun süreyle” pekiştireç elde etmesi şeklinde olabilir.

Bir sonraki aşamada “istiyorum” kartını klasörün kapağının sağ tarafına takınız. Çocuğunuz pekiştirecin resimli kartına uzandığında onu durdurunuz; fiziksel ipucuyla çocuğunuzun “istiyorum” kartını alıp cümle şeridine takmasını sağlayınız. Denemeleri birinci aşamadaki basamakları izleyerek tamamlayınız. Bu aşamanın hedef becerisi, çocuğunuzun önce “istiyorum” kartına uzanmasıdır. Dolayısıyla, çocuğunuz önce kartına “istiyorum” uzandığında, sosyal pekiştirme yapınız. Çocuğunuz resimli kartı da takıp cümle şeridini size verdiğinde ise, çocuğunuzun istediği pekiştirece ulaşmasını sağlayınız. Çocuğunuz tam bağımsız olarak cümle şeridini hazırlar duruma geldikten sonra, çocuğunuzun önce pekiştireç kartını mı, yoksa “istiyorum” kartını mı cümle şeridine taktığına bakmaksızın, cümle şeridini kabul ediniz.

Bu aşamada cümle şeridinin klasörün iç kapağının alt kısmında ve sürekli görünür konumda olmasını sağlayınız. Çocuğunuza ilerleyen zamanlarda birden fazla pekiştireç talep etmeyi de öğretebilirsiniz. Örneğin çocuğunuza “çikolata ve gazoz istiyorum” talebinde bulunmasını öğretebilirsiniz. Bu süreçte “Ve” bağlacı cümle şeridinde yer almayacaktır; ancak, siz cümle şeridini okurken bunu ekleyebilirsiniz ve çocuğunuzu da cümleciği bu şekilde söylemeye teşvik edebilirsiniz.

Bu aşamadan sonra çocuğunuz belli bir zaman ya da durum için isabetsiz olan bir istek bildirdiğinde, “Hayır” diyebilirsiniz. “Hayır” dediğinizde çocuğunuzun anlayışlı davranmasını pekiştirmelisiniz. Çocuğunuzun “Hayır”ı anlayışla karşılaması ve olumsuz tepkide bulunmaması için, aşağıda yer alan önerilerden yararlanabilirsiniz:

PECS’in dördüncü evresine ilişkin örnek uygulama videosu izleyiniz.

Önemli Noktalar

  • Eğer çocuğunuz için birinci, ikinci ve üçüncü evrelerde yazısız resimli kartlar kullandıysanız, dördüncü evrede her kartın üzerine, nesnenin/etkinliğin adı yazılmalıdır. Yazıların, kartların tümünün ya üst ya da alt kısmına denk gelmesine dikkat ediniz.
  • Kart sayısı arttıkça iletişim klasörüne tüm kartları sığdırmak zorlaşacaktır. Bu nedenle, zamanla kartların boyutlarını küçültebilirsiniz ve sayfaların her iki yüzünü de kullanmaya başlayabilirsiniz.
  • Çocuğunuz “Hayır” demenizi anlayışla karşılamayabilir. Böyle bir durumda, resimleri çocuğunuzdan uzaklaştırmaya ya da saklamaya kalkışmayınız. Çünkü onlar çocuğunuzun sözcükleridir. Kişilerin zihninden sözcükleri silmeye kalkışmadığınız gibi çocuğunuzun sözcülerini de uzaklaştırmamalısınız.
  • Bu evrede çocuğunuz için cümle şeridini ustaca kullanarak işlevsel iletişim kurmasını hedefleyiniz.

 

 

İzlediğiniz PECS videoları, Anadolu Üniversitesi Engelliler Araştırma Enstitüsünde yürütülen PECS çalışmalarından seçilmiştir. Videolarda gördüğünüz kız öğrenciyle PECS çalışmaları, öğrenci 8 yaşındayken başlamış ve Mart 2004-Mayıs 2005 tarihleri arasında çalışmalar yapılmıştır. Bu süre içerisinde Evre IV’ün sonuna gelinmiştir. PECS çalışmaları başladığında sözel dil becerileri son derece sınırlı olan (konuşmayan ve başkalarının dediklerinin çoğuna anlamlı tepkide bulunmayan) öğrenci, Evre IV’te konuşmaya başlamıştır. PECS çalışmaları Haziran-Eylül 2005 arasında evde anne tarafından yürütülmüştür. Bu amaçla anneye üç oturum süren PECS semineri verilmiş ve Enstitüde yürütülen PECS çalışmaları anlatılmıştır. Ardından iki ev ziyareti yapılarak evde yapılabilecek genelleme amaçlı PECS çalışmaları planlanmıştır. Okulda kullanılan resimli kartlara ek olarak evdeki rutinlerin (örn., kişisel bakım) ve ev dışı etkinliklerin (örn., parka gitmek) kartları hazırlanmıştır. İletişim klasörünün nasıl kullanılacağı anneye anlatılmış ve model olunmuştur. Anne kızıyla evde yaz boyunca çok çeşitli amaçlarla PECS’i kullanmıştır. Yaz sonunda öğrenci iki sözcüklük cümlelerle isteklerini sözel olarak bildirmeye başlamıştır. Dolayısıyla, öğrenci PECS’den mezun edilmiştir. Öğretmenleri ve annesi, PECS’in bu öğrencinin sözel dil becerilerinin gelişimine ve öfke nöbetlerinin azalmasına önemli katkılarda bulunduğu görüşündedirler. Ayrıca, yürüttükleri PECS çalışmalarından hem öğrencinin hem de kendilerinin büyük keyif aldığını belirtmişlerdir.

Evre V: “Ne İstiyorsun?” Sorusunu Yanıtlamak Amacıyla Cümle Kurma

Bu evrede çocuğa cümle şeridi kullanarak kendi isteklerini belirtme ve “Ne İstiyorsun?” soruna yanıt vermesi öğretilmektedir. Bu iki becerinin öğretiminde artan bekleme süreli öğretim uygulaması kullanılmaktadır.

Öğretimde;

  • Konuşma ortağı olarak çocuğunuza “Ne istiyorsun?” gibi sorular sorarak ön uyaran sununuz ve hemen ardından “istiyorum” kartını işaret ederek ipucu sununuz.
  • Çocuğunuz doğru tepki gösterdiğinde cümle şeridine yerleştirdiği pekiştirece ulaşmasını sağlayarak çocuğunuzu pekiştiriniz.
  • Çocuğunuz yanlış tepkide bulunduğunda ipucu sunarak doğru tepkide bulunmasını sağlayınız.
  • Çocuğunuzun performansı iyileştikçe soru ön uyaran olarak sorduğunuz soru ve ipucu sunmanız arasında geçen süreyi aşamalı olarak arttırınız. Bu süre 1-2 sn olabilir. Aynı zamanda kullandığınız ipucunu da silikleştiriniz. Örneğin, “istiyorum” kartını daha hafif şekilde işaret edebilirsiniz.

Önemli Noktalar

  • Çocuğunuzun kendiliğinden istek bildirme girişimlerinin azalmaması ya da körelmemesi için günlük yaşam içerisinde kendiliğinden istek bildirmesi için fırsatlar yaratmalısınız.
  • Bu evrede çocuğunuz için cümle şeridini ustaca kullanarak işlevsel iletişim kurmasını hedefleyiniz.

Evre VI: Görüş Bildirmek ve Betimle Yapmak Amacıyla Cümle Kurma

Bu evrede çocuğa kendisine yöneltilen sorulara ilişkin görüş bildirerek ya da betimleme yaparak yanıtlaması öğretilmektedir. Çocuğa “Ne görüyorsun?”, Ne duyuyorsun?”,Burada ne var?” gibi görüş bildirme ya da betimleme yapma fırsatı sunan sorular yönetilir. Öğretimde kullanmak üzere yeni eylem kartları hazırlamanız gerekmektedir. Bu aşamada yine artan bekleme süreli öğretim uygulaması kullanılmaktadır ve çocuk için görüş ve betimleme yapma olasılığını arttırabilecek aykırı ya da şaşırtıcı durumlar yaratılır. Örneğin, yerde duran kurmalı bir ördeğin birden taklama atması sağlanarak şaşırtıcı bir durum yaratılabilir.

Öğretimde;

    • Konuşma ortağı olarak tercihen şaşırtıcı ya da aykırı bir durum yaratınız ve hemen ardından çocuğunuza “Ne gördün” gibi soru sorarak ön uyaran sununuz ve hemen ardından durumla ilişkili eylem kartını işaret ederek ipucu sununuz.
    • Çocuğunuz doğru tepki gösterdiğinde durumla ilişkili nesne ya da etkinliğe ulaşmasını sağlayarak çocuğunuzu pekiştirebilirsiniz.
    • Çocuğunuz yanlış tepkide bulunduğunda ipucu sunarak doğru tepkide bulunmasını sağlayınız.
    • Çocuğunuzun performansı iyileştikçe soru ön uyaran olarak sorduğunuz soru ve ipucu sunmanız arasında geçen süreyi aşamalı olarak arttırınız. Bu süre 1-2 saniye olabilir. Aynı zamanda kullandığınız ipucunu da silikleştiriniz. Örneğin, “istiyorum” kartını daha hafif şekilde işaret edebilirsiniz.

Önemli Noktalar

  • Bu evrede gerçekleştirilen görüş bildirme ve betimleme yapma öğretimi otizmi olan her çocuk için uygun olamayabilir.
  • Bu evrede çocuğunuz için cümle şeridini ustaca kullanarak işlevsel iletişim kurmasını hedefleyiniz.

“Evet” ve “ Hayır” Mesajının Jestlerle İletilmesinin Öğretimi

PECS sisteminde çocuğa “Evet” ve “Hayır” mesajlarının resimler yerine jestlerle iletilmesinin öğretilmesi önerilmektedir. Günlük yaşamda çocuklar “Evet” ve “Hayır” demelerini gerektiren pek çok durum  yaşayabilmektedirler. Her durumda PECS klasörünü kullanmak yerine baş hareketi yaparak jestlerle ifade edilmesi pratik bir seçenektir. Çocuğunuz PECS’in üçüncü evresinin sonuna geldiğinde bu jestlerin öğretimine yer verebilirsiniz. Öğretime hangisi ile başaklanacağına çocuğunuzun bireysel özeliklerini dikkate alarak belirlemelisiniz. İstemediği bir şey karşısında kendisini ifade edebilmesi açısından “hayır” anlamına gelen jestin öğretimine öncelik verilebilir. Çocuğunuzun tercih etmeyeceği, pekiştirici özelliği olmayan ve ortamla ilişkisi olmayan sekiz ya da 10 tane nesne belirleyiniz.

  • İletişim ortağı olarak çocuğunuzla karşılıklı oturun ve yönlendiricinin çocuğunuzun arkasında olmasını sağlayınız.
  • Bir tane nesneyi çocuğunuza gösterip “İster misin?” diye sorunuz.
  • Yönlendirici hemen ardından fiziksel ipucuyla çocuğunuzun şakaklarından hafifçe dokunarak çocuğunuza “Hayır.” anlamına gelen sağa-sola baş sallama hareketini yaptırır.
  • Çocuğunuza “Peki hayır diyorsun. Öyleyse bunu istemiyorsun” diyerek nesneyi bir kenara koyunuz.
  • Ardından bir başka nesne ile denemeyi tekrar ediniz. Her bir nesne ile tek bir deneme yapınız.
  • Yönlendirici sunduğu fiziksel ipucunu aşamalı olarak silikleştirmelidir.
  • Çocuğunuza arada bir nesnenin ismini söylemeden “Bunu istiyor musun?” şeklinde soruyu değiştiriniz.
  • Genellemeyi desteklemek için gün içinde farklı ortamlarda farklı nesnelerle ve farklı kişilerle çalışınız.

 

Sıralanan basamakları izleyerek “Evet” jestinin öğretimini gerçekleştiriniz. Bu denemelerde çocuğunuzun sevdiği, pekiştirici özellikte olan nesneleri kullanınız ve çocuğunuzun başını aşağı yukarıya sallayarak “Evet” anlamına gelen jesti öğrenmesini sağlayınız. Çocuğunuz “Evet” jestini ipuçsuz şekilde yapar hale geldiğinde “Evet” ve “Hayır” jestini gerçekleştirmesine yönelik denemeleri kestirilemez sıra ile gerçekleştiriniz. Bunu gerçekleştirirken çocuğunuzun jetle ile birlikte “Evet” ya da “Hayır” demesi için teşvik edebilirsiniz.