BÖLÜM 4: ETKİLEŞİM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

MODÜL 17
İLETİŞİM KURMA VE SOHBET ETME BECERİLERİ

Fırsat Öğretimi

Modül Kazanımları

Fırsat öğretimi, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara ve iletişim sorunu yaşayan diğer çocuklara, sözel ya da sözel olmayan iletişim becerilerinin kazandırılması ya da çocukların bu becerilerinin geliştirilmesi amacıyla sıklıkla kullanılan bir yöntemdir. Etkili bir öğretim uygulaması olan fırsat öğretiminin özellikle üç yaştan önce uygulanmasının önemi vurgulanmaktadır.

Fırsat öğretimi temel olarak çocuk ile çevresindeki kişiler arasındaki etkileşimlere dayalı olarak planlanan bir öğretim yöntemidir. Diğer bir deyişle, çocuğun bir şey demesini ya da yapmasını teşvik etmek için, çocuğun kendi ilgilerinden yararlanılmasına dayalı bir yöntemdir. Örneğin parka gitme zamanı geldiğinde çocuğunuzun kapının önünde sizin yanınızdayken kapıyı açmanız için size bakması; sizin bu fırsatı değerlendirerek “Kapıyı aç.” demenize ve çocuğunuza “Kapıyı aç.” demesi için model olmanıza zemin hazırlayacaktır. Ya da fotoğraftaki gibi çocuğun sınıf içinde etkinlik sırasında kitaplıkta köpük oyuncağına bakması, öğretmenin bu fırsatı değerlendirerek “Köpük istiyorum.” diyerek model olmasına zemin hazırlayacaktır.

Fırsat öğretimi, davranışsal tekniklerin kullanıldığı uygulamalı davranış analizine dayalı doğal öğretim uygulamalarından biridir. Öğretimde kullanılan ve uygulamalı davranış analizine dayalı olan yöntem ve stratejiler aşağıda yer almaktadır: Bu uygulamalara ilişkin bilgilerinizi tazelemek için Modül 7’yi tekrar incelemenizi öneririz.

Fırsat öğretiminde şekil verme uygulamasına yer verilerek çocuğun daha üst düzeyde iletişimsel davranışı sergilemesi sağlanır. Gerektiğinde, çocuğun kendisinden beklenen iletişim becerisini sergileme olasılığını arttırmak amacıyla fotoğraftaki gibi çocuğa ipucu ya da ipuçları sunulur ve bu ipuçları zamanla silikleştirilir.

Çocuk iletişim girişimi başlattığında ve hedef davranışı sergilediğinde doğal olarak pekiştirilir. Bu nedenle öğretim doğaldır. Fırsat öğretimi gibi uygulamalı davranış analizine dayalı diğer doğal öğretim yöntemleri hakkında bilgi edinmek için kaynaklara (Kaynak 1; Kaynak 2) başvurabilirsiniz.

Fırsat öğretiminde uygulamalı davranış analizine dayalı diğer öğretim uygulamalarında olduğu gibi, öğretim, art arda gerçekleşen denemelerle yapılır. Ancak denemelerde çocuğa hedef davranışı gerçekleştirmesi için beceri yönergesi sunulmaz bir başka değişle ön uyaran sunulmaz. Her bir fırsat öğretimi denemesi birden fazla basamaktan oluşur ve basamaklar etkileşim sırasında karşılıklı sıra almanın nasıl gerçekleşmesi gerektiğini gösterir.

Fırsat öğretiminde;

  • Denemeyi çocuğun pekiştirece ulaşmak için gerçekleştirdiği iletişim girişimi başlatır.
  • Çocuğun iletişim girişimi iletişim ortağı tarafından kabul edilir.
  • İletişim ortağı çocuğun bir üst düzeyde yer alan bir iletişimsel davranışı sergilemesini bekler.
  • Çocuk beklenen iletişimsel davranışı sergilediğinde iletişim ortağı doğal pekiştirme yapar. Pekiştirme çocuğun sergilediği iletişim davranışı ve bağlamla ilişkili olmalıdır. Örneğin çocuğa köpük oyuncağının verilmesi ve çocuğun köpük yapmasının sağlanması doğal bir pekiştireçtir.
  • Çocuk kendiliğinden kendisinden beklenen iletişimsel davranışı sergilemezse iletişim ortağı ipucu ya da ipuçları sunar ve çocuğun hedef iletişimsel davranışı sergilemesini sağlar.

Bir oturumda kaç denemeye yer verileceğine önceden karar vermek zordur. Fırsat öğretiminin etkili olmasının en önemli belirleyicilerinden biri, çocuğun öğretim sırasında meydana gelen etkileşimlerden keyif almasıdır. Dolayısıyla, çocuğunuzu yakından gözlemleyerek fırsat öğretimi oturumlarını çocuğunuzun keyfini kaçıracak kadar uzatmaktan kaçınınız.

Fırsat öğretiminde sıralanan basamaklara yer verilir:

Fırsat Öğretimi Nasıl Planlanmalıdır?

  1. Hedef davranışı belirleyiniz: Hedef davranış olarak işlevsel bir ya da birkaç iletişimsel davranış belirlenir. Dil gelişimi konusunda bilgi sahibi olmanız, uygun ve işlevsel bir hedef davranış belirleyebilmenizde etkili olacaktır. Çocuğunuzun düzeyine bağlı olarak belirleyeceğiniz hedef iletişim becerisi bir nesneyi almak istediğini ya da bir etkinliği yapmak istediğini; su şişesini parmakla işaret etmesi, salıncakta sallanma jesti yaparak jest ya da işaretlerle belirtmesi ya da salıncak için “sallan”, su için “” diyerek eylem ile belirtmesi olabilir. İşlevsel bir hedef davranış belirlemek üzere hedef davranışın; (a) çocuğunuzun halihazırda sahip olmadığı ancak öğrenmeye hazır olduğu ve (b) günlük yaşamında kullanabileceği ve kullandığında işine yarayacak bir iletişimsel davranış olmasına dikkat ediniz. Çocuğunuz seçtiğiniz hedef davranışları edindikçe, yeni hedef davranışlar belirleyiniz. incelemeniz uygun hedef davranışları belirlemenizde yardımcı olacaktır.
  2. Önkoşul davranışları belirleyiniz: Çocuğunuzun herhangi bir iletişim girişimini başlatmak için kullanabileceği, halihazırda sahip olduğu ve gelişimsel açıdan hedef davranıştan daha alt düzeyde olan iletişimsel davranışları belirleyiniz. Önkoşul beceri olarak çocuğunuzun becerisi bir nesneyi almak istediğini ya da bir etkinliği yapmak istediğini belirtmek üzere; yetişkininin elinden tutup ulaşmak istediği nesne ya da etkinliğin yanına götürmesi ya da nesnenin adını söylemesi ya da etkinlikle ilişkili durumu sözel olarak ifade etmesi olabilir. İletişim başlatmak için çocuğunuzun sahip olması beklenen fırsat öğretimi planlamasını yapmanızda yardımcı olacaktır.
  3. Öğretim ortamı ve araçları belirleyiniz: Çocuğunuzun belirlediğiniz önkoşul davranışları gerçekleştirmesi ve hedef davranışı sergilemesine zemin hazırlayacak ortam ve araçları belirleyiniz. Çocuğunuzun belirlediğiniz önkoşul becerilerden bazılarını sergileyerek iletişim girişiminde bulunmasını sağlayacak şekilde ortamı ve araçları düzenleyiniz. Örneğin, çocuğunuzun en sevdiği oyuncağını görebileceği ancak ulaşamayacağı bir yere yerleştirdiğinizde çocuğunuz bu oyuncağa ulaşabilmek için size bir iletişim girişiminde bulunması olasılığı yüksektir.

Fırsat öğretiminde iletişimi teşvik edici bir ortamın oluşturulması çok önemlidir. Bu nedenle çocuğunuzun ilgisini çekeceğini ve ulaşmak isteyeceğini düşündüğünüz nesneleri ve etkinlikleri seçiniz. Ortam ve araçlar hazırlanırken sıralanan noktalara dikkat ediniz:

  • Çocuğunuzun ulaşmayı isteyeceği ve pekiştirici özelliği olan nesneleri belirleyiniz. Bunlar çocuğunuzun sevdiği yiyecek, içecek, oyuncak ya da nesne olabilir.

Belirlediğiniz nesneleri çocuğunuzun görebileceği ancak ulaşamayacağı yerlere yerleştiriniz. Örneğin, nesneleri yüksek raflara ya da fotoğraftaki gibi şeffaf kutulara koyarak çocuğunuzun bu nesnelere ulaşmak için iletişim başlatmasını bekleyebilirsiniz.

  • Belirleyeceğiniz nesnelerden ya da yiyecek-içeceklerden çocuğunuza az miktarda verip çocuğunuzun daha fazla isteme girişiminde bulunmasını bekleyebilirsiniz. Örneğin belirlediğiniz nesne lego parçası, oyun hamuru, kraker parçası ya da süt olabilir.
  • Çocuğunuzun ilgisini çekecek ve onu teşvik edecek bir etkinlik belirleyiniz, çocuğunuza bu etkinliğin tamamlanması için gerekli olan araçları ya da malzemeleri eksik kalacak şekilde sununuz ve çocuğunuzun etkinliği tamamlamak için eksik malzeme talep etmek üzere sizinle iletişim girişiminde bulunmasını bekleyiniz. Örneğin, çocuğunuzun sevdiği bir yap-bozun parçalarını eksik verebilirsiniz, kesme-yapıştırma etkinliği için yalnızca makas verebilir ve yapıştırıcı vermeyebilirsiniz ya da kutu süt verip pipeti vermeye bilirsiniz.
  • Çocuğunuzun ortamda bir zorlukla karşılaşıp bu zorluğu yenmek için sizden yardım isteme girişiminde bulunmasını bekleyebilirsiniz. Örneğin; çekmecenin açılmaması, kurmalı oyuncağın sıkışmış olması, kavanoz/kutunun açılmaması gibi durumlar yaratabilirsiniz. Örneğin, çocuğunuz yap-boz yapmayı seviyorsa yap-bozun parçalarını çocuğunuzun açamayacağı şekilde bir kutu ya da kavanoza yerleştirebilirsiniz. Böyle bir durumda çocuğunuz yap-boz parçalarına ulaşmak için kutuyu açmayı deneyecek, kutuyu açamayınca yardım etmeniz için iletişim girişiminde bulunacaktır. Ya da çocuğunuzun sevdiği pilli bir oyuncakla oynarken birkaç turdan sonra oyuncağı düğmesinden kapatarak çocuğunuza hemen geri verebilirsiniz. Böyle bir durum çocuğunuzun öncelikle oyuncağı çalıştırmayı denemesine ve başarılı olamayınca da yardım etmeniz için ilgisini size yöneltmesine neden olacaktır.
  • Bir etkinlik başlatılıp, keyifli bir anda ara verilip, etkinliğin devamı için çocuğunuzun girişimde bulunmasını bekleyebilirsiniz. Örneğin; çocuğunuzla havada hoplatma, trambolinde zıplama, salıncakta sallama gibi bir oyun oynarken “bir-iki-üç” diye sayınız. Birkaç tur çocuğunuzu bir iki üç dedikten sonra hoplatınız, zıplatınız ya da sallayınız daha sonra ise “bir-iki” dedikten sonra üç demeyiniz ve çocuğunuzun üç demesini bekleyiniz.

Günlük yaşamda önerilen bu stratejileri kullanarak ortamda bulunan nesneler ya da etkinlikler aracılığıyla çocuğunuzun fırsat öğretimi etkileşimlerini başlatmasını bekleyiniz. Her bir fırsat öğretim denemesinin son aşamasında, çocuğunuzun bu nesnelere ya da etkinliklere ulaşmasına izin veriniz; böylece çocuğunuzu doğal olarak pekiştirmiş olacaksınız.

Fırsat öğretimi uygulamasında çocuğunuzdan beklediğiniz iletişim becerisi bir nesneye ulaşmak için sergileyeceği bir beceri olabileceği gibi bir eyleme ya da etkinliğe ulaşmak için sergileyeceği bir beceri olabilir. İzleyen bölümde her iki duruma yönelik gerçekleştirilebilecek fırsat öğretimi uygulamasına ilişkin açıklama yer almaktadır.

Nesne İstemeye Örnekler:

  • Çocuğunuzun halihazırda ‘b’ sesini çıkarabildiğini düşünelim. Çocuğunuzun ‘b’ sesiyle başlayan sözcükleri söylemesini hedeflediğinizde, ‘b’ sesiyle başlayan, çocuğunuzun ilgisini çeken ve çocuğunuz için işlevsel olan nesneleri belirleyerek öğretime başlayabilirsiniz. Örneğin; bebek, balon ve bardak gibi nesneleri belirleyebilirsiniz. Bu nesneleri çocuğunuzun ulaşamayacağı ancak görebileceği şekilde raflara yerleştiriniz. Çocuğunuz bu nesnelerin adlarını söylediğinde ya da yaklaşık olarak söylediğinde, çocuğunuzun bu nesnelere ulaşmasını sağlayınız. Örneğin çocuğunuz bebeğe ulaşmak için “bee” “b-ebe” gibi yaklaşık ifadeler kullanarak sesletim yaptığında bebekle oynaması için bebeği çocuğa veriniz. Şekil verme uygulaması ile kullandığı ifadenin giderek “bebek” ifadesine daha benzer hale gelmesini sağlayınız.
  • Çocuğunuzun bir nesneye ulaşmak için isteme ifadesini (örn., “Su ver.”, “Kalemi istiyorum.”) kullanmasını hedeflediğinizde, çocuğunuzun tanıdığı ve sevdiği nesnelerden bir ya da birkaçını şeffaf kutular içine koyunuz ve kutuların kapağını, çocuğunuzun açamayacağı şekilde kapatınız. Çocuğunuz bu nesnelerin adlarıyla bir cümle kurduğunda çocuğunuzun o nesneye ulaşmasını sağlayınız. Örneğin, çocuğunuz “Su ver.” dediğinde çocuğunuza suyu veriniz.

Eylem İstemeye Örnekler:

Çocuğunuzun “hadi”, “daha”, “salla”, “gıdıkla”, “devam et” gibi sözel ifadeler kullanarak ve belirli jestler yaparak etrafındaki bir yetişkinden çeşitli eylemler için iletişim girişiminde bulunmasını hedeflediğinizde, çocuğunuzun keyif aldığı tekrarlı etkinliklerden yararlanabilirsiniz. Aşağıda sıralanan etkinliklere bazı özel eklemeler yaparak günlük yaşamda çocuğunuz için çok önemli iletişim fırsatları yaratabilirsiniz.

  • Çocuğunuzu tekerlekli koltuğun üzerine oturtunuz ya da ondan oturmasını isteyiniz. Koltuğun ön tarafından iterek koltuğun odada uçarak daireler çizmesini sağlayınız. Etkinliğin en keyifli anında koltuğu aniden durdurunuz ve çocuğunuzun devam etmek için bir iletişim girişiminde bulunmasını bekleyiniz. İletişim girişimi, çocuğunuzun sizinle göz kontağı kurması, başını aşağı-yukarı sallayarak ya da ellerini size doğru uzatarak “hadi” anlamına gelebilecek jestlerde bulunması ve/veya “hadi”, “sür”, “git” gibi önceden belirlediğiniz sözel ifadeleri kullanması olabilir. Çocuğunuz hedeflediğiniz şekilde iletişim girişiminde bulunur bulunmaz, “”, “Devam ediyoruz.” gibi ifadelerle coşkulu bir şekilde iletişim girişimine karşılık vererek koltuğu tekrar hareket ettiriniz.
  • Ayaklarınızı yere sarkıtmış olarak oturunuz; çocuğunuzu da ayaklarınızın üzerine oturtunuz. Ellerinden tutarak çocuğunuzu ayaklarınız üzerinde zıplatınız ve keyifli bir şarkıyla ya da tekerlemeyle etkinliğin çekiciliğini arttırınız. Örneğin, “Hop, hop, hop, kırmızı top…”. tekerlemesini kullanarak çocuğunuzun ilgisini çekebilirsiniz. Etkinliğin en keyifli anında birden durunuz ve çocuğunuzdan devam etmek için sözel ve jestsel ifadeleri kullanarak iletişim girişiminde bulunmasını bekleyiniz. Çocuğunuz iletişim girişiminde bulunur bulunmaz, coşkulu bir şekilde “peki”, “hadi zıplayalım” gibi ifadelerle karşılık vererek hemen zıplama etkinliğini tekrar başlatınız.

Benzer bir uygulama ile çocuğunuzla salıncakta sallanma, el ele tutuşup zıplama, el ele tutuşup dönerek bir oyun oynama, belinden tutarak döndürme gibi etkinliklerini gerçekleştirebilirsiniz. Bu amaçla gerçekleştirebileceğiniz etkinliği planlarken dikkat etmeniz gereken en önemli nokta çocuğunuzla yüz yüze olacak şekilde gerçekleştirebileceğiniz ve göz kontağını takip edebileceğiniz bir etkinlik olmasıdır.

Çocuğunuz hiç konuşamıyor ise, etkinliklerde çocuğunuzun kısa bir süre bile olsa sizinle göz kontağı kurması ve yalnızca belli sesler çıkarmasını ya da belli sesleri çıkarma girişiminde bulunmasını iletişim girişimi olarak kabul edebilirsiniz.

Denemelere yer veriniz: Şimdi, yukarıda yapılan açıklamaları birleştirerek, fırsat öğretimi denemelerinin gerçekleştirilmesinde izlenen aşamaları inceleyelim. Fırsat öğretiminde denemeler sekiz aşamada gerçekleştirilmektedir.

Aşama 1:    Çocuğu gözle.

Aşama 2:   Çocuğun iletişimsel girişimini kabul et ve daha üst düzeyde bir iletişimsel davranış iste.

Aşama 3:   Bekle.

Aşama 4:   Doğru tepki geldiğinde, doğrula ve pekiştir.

Aşama 5:   Yanlış ya da eksik tepki geldiğinde ya da hiç tepki gelmediğinde, ipucu sun.

Aşama 6:   Bekle.

Aşama 7:   Doğru tepki geldiğinde, doğrula ve pekiştir. Yanlış ya da eksik tepki geldiğinde ya da hiç tepki gelmediğinde, ipucu sun.

Aşama 8:   Bir sonraki denemeye geç.

  1. Aşama: Gözle

Bu aşamada ‘Ortam ve Araçlar’ başlığında açıklandığı gibi ortamı ve araçlarınızı düzenleyiniz. Çocuğunuzu serbest bırakınız ve onu gözleyiniz. Çocuğunuzun belirlediğiniz önkoşul becerileri kullanarak uygun iletişim girişiminde bulunduğu bir anı yakalamaya çalışınız. Çocuğunuzun iletişim girişimi sözel ifadelerle, sesle, jestle, bakışla ya da bunların birkaçının birlikte kullanarak gerçekleştirmesi gerekmektedir. Bu aşamada çocuğunuzun böyle bir girişiminde bulunması için herhangi bir yönlendirme yapmayınız.

Örneğin, çocuğunuzla birlikte zaman geçirdiğiniz bir ortama, çocuğunuzun oynamaktan çok hoşlandığı zıplayan tavşanı kurup yerleştirdiğinizi düşünelim. Çocuğunuz çeşitli şekillerde iletişim becerisi sergileyebilir bir başka ifadeyle iletişim girişiminde bulunabilir.

Çocuğunuz ortama girdiğinde ve tavşanı gördüğünde;

  • koşarak tavşanın olduğu yere gidip, sonra da dönüp size bakabilir.
  • bir elini ya da ellerini tavşana doğru uzatabilir.
  • sizi çekiştirerek tavşana doğru sürükleyebilir ya da
  • parmağıyla tavşanı işaret ederek “anne”’ diyebilir ve/veya “Bana ver!” diyebilir.

Çocuğunuzun yaptığı davranışların iletişimsel amacı olup olmadığını belirleyebilmeniz için, çocuğunuzu iyi tanımanız gerekir. Ortamı ve araçları uygun şekilde düzenlediğinizde çocuğunuzun hedeflediğiniz iletişim becerisini sergileyerek iletişim girişiminde bulunması kolaylaşacaktır.

  1. Aşama: Kabul Et ve İste!

Bu aşamada çocuğunuzun nesneye doğru yönelerek, nesnenin adını söyleyerek (örn., ‘Tavşan’), nesneyle ilgili soru sorarak (örn., ‘Evet, orada ne var?’) ya da nesneye ilişkin bir yorum yaparak (örn., ‘Evet, televizyonun üzerinde tavşan var.’) başlattığı iletişim girişimlerini kabul ediniz. İletişim girişimini kabul ederken ya da hemen sonrasında çocuğunuzdan, iletişim girişiminde kullandığından daha ileri düzeyde bir iletişimsel davranış isteyiniz.

Örneğin, çocuğunuzla birlikte zaman geçirdiğiniz bir ortama, çocuğunuzun oynamaktan çok hoşlandığı zıplayan tavşanı kurup yerleştirdiğinizi düşünelim. Çocuğunuzun iletişim girişimini kabul ederek sırlanan biçimde daha üst düzeyde bir iletişim becerisi sergilemesini isteyebilirsiniz:

  • Tavşana elinizle dokunarak çocuğunuzdan bir tepki beklediğinizi gösterebilirsiniz.
  • Çocuğunuza ‘Ne istiyorsun?’ diye sorabilirsiniz.
  • Çocuğunuzun yanıtını kolaylaştırmak için ‘Tavşan?’ diye sorabilirsiniz.
  • Tav-şan’ diyerek çocuğunuza model olabilirsiniz.
  1. Aşama: Bekle!

Çocuğunuzdan daha üst düzey bir iletişimsel davranış talep ettikten sonra, çocuğunuzun bir şey demesi ya da yapması için fırsat veriniz. Çocuğunuza tepkide bulunması için en az beş en faz 10 sn bekleyerek fırsat sununuz. Örneğin, çocuğunuzun ortama yerleştirdiğiniz tavşana ulaşmak sizi çekiştirerek tavşana doğru sürüklemesinin ardından iletişim girişimini kabul etmek için “Tav-şan” diyerek model olduğunuzu düşünelim. Çocuğunuzun ‘tavşan’ sözcüğüne yakın bir söz söyleyerek bir üst düzeyde iletişimsel davranışı sergilemesi için beş-altı saniye (en fazla 10 sn) bekleyiniz.

  1. Aşama: Doğrula ve Pekiştir!

Çocuğunuz kendisinden beklenen iletişimsel davranışı sergilemeye başlamışsa ya da büyük ölçüde bu davranışı sergiliyorsa çocuğunuzun iletişimsel davranışını sözel olarak doğrulayınız. Ardından çocuğunuzun istediği nesneyi elde etmesini sağlayarak iletişimsel davranışını pekiştiriniz. Örneğin, çocuğunuz “Tav-şan” diyerek ona model olmanızın ardından beş-altı saniye içinde “ta” diyerek bir üst düzeyde iletişimsel davranışı sergilediğinde ‘Evet, o bir tavşan.’ deyiniz ve ardından, tavşanı kurup çocuğunuzun eline vererek çocuğunuzun iletişimsel davranışını pekiştiriniz.

Bu aşamada pekiştirmeyi çocuğunuzun ilgisi başka bir nesneye ya da olaya kaymadan yapmalısınız. Çocuğunuz bu sırada uygun olmayan davranışlar (örn., öfke nöbeti) sergilerse, bir süre için öğretime ara veriniz ve çocuğunuzun ilgisini başka şeylere yöneltiniz. Böylece çocuğunuzun, ilgili nesne ya da etkinliğe uygun olmayan bir davranış sergiledikten  sonra ulaşmasını önlemiş olursunuz.

  1. Aşama: İpucu Sun!

Bekleme süresince çocuğunuz kendisinden beklediğiniz iletişim girişiminde bulunmadığında, bir başka ifadeyle istediğiniz iletişimsel davranışı sergilemediğinde ya da yanlış bir tepki gösterdiğinde, çocuğunuza ipucu sununuz. Bu aşamada çocuğunuza fiziksel, model, sözel ya da jestsel ipuçlarından biri ya da birkaçı sunulabilirsiniz. Fiziksel ipucu sunmayı planlıyorsanız ipucunu tam fiziksel ya da kısmi fiziksel olarak sunulabilirsiniz. Çocuğunuza sunacağınız ipucu çeşidine ve düzeyine karar verirken, beklediğiniz iletişimsel davranışın yapılma olasılığını arttırmaya; ancak, gerektiğinden fazla yardım sağlamamaya özen gösteriniz.

Örneğin, çocuğunuz “Tav-şan” diyerek ona model olmanızın ardından beş-altı saniye içinde  benzer ya da yaklaşık bir ifade kullanarak bir üst düzeyde iletişimsel davranışı sergilemezse, ilişkili olmayan bir ifade kullanarak tepki verirse ya da hiçbir tepkide bulunmazsa çocuğunuzun beceri düzeyine uygun olarak;

  • taa.” diyerek ipucu sunabilirsiniz,
  • taaav…” diyerek biraz daha yoğun bir ipucu sunabilirsiniz,
  • Hadi, tav-şan de” diyerek daha yoğun bir ipucu sunabilirsiniz.

İlk denemelerde çocuğunuzun doğru tepki göstererek pekiştireç elde edebilmesini sağlamak üzere doğru tepkiyi sağlayacak yoğunlukta ipucu sunmanız öğrenmeyi olumlu yönde etkileyecektir.

  1. Aşama: Bekle

Çocuğunuzun kendisinden beklediğiniz iletişimsel davranışı sergilemesi için ipucu sunduktan sonra çocuğunuzun tepkide bulunması için en az beş en fazla 10 sn bekleyerek fırsat sununuz. Örneğin, çocuğunuz bir üst düzeyde iletişimsel davranışı sergilemediği için “taa..” diyerek ipucu sunmanızın ardından çocuğunuzun uygun iletişimsel davranışı sergilemesi için beş-altı saniye (en fazla 10 sn) bekleyiniz.

  1. Aşama: Doğrula ve Pekiştir ya da İpucu Sun!

Çocuğunuz ipucu sunmanızın ardından beş-altı saniye içinde (en fazla 10 sn içinde) kendisinden beklediğiniz iletişimsel davranışı sergilemeye başlarsa, çocuğunuzun iletişimsel davranışını sözel olarak doğrulayınız. Hemen ardından çocuğunuzun istediği nesneyi elde etmesini sağlayarak onu pekiştiriniz. Örneğin, çocuğunuz “taa” diyerek ipucu sunmanızın ardından beş-altı saniye içinde (en fazla 10 sn) “taa” ya da “tav” diyerek bir üst düzeyde iletişimsel davranışı sergilediğinde aşama 4’de olduğu gibi “Evet, orada bir tavşan var.” deyiniz ve ardından, tavşanı kurup çocuğunuzun eline vererek çocuğunuzun iletişimsel davranışını pekiştiriniz.

Çocuğunuz hedeflediğiniz iletişimsel davranışı sergilemediğinde ya da yanlış bir tepki gösterdiğinde, çocuğunuza ipucu sununuz. Örneğin, çocuğunuz “taa” diyerek ipucu sunmanızın ardından beş-altı saniye içinde (en fazla 10 sn) benzer ya da yaklaşık bir ifade kullanarak bir üst düzeyde iletişimsel davranışı sergilemezse, ilişkili olmayan bir ifade kullanarak tepki verirse ya da hiçbir tepkide bulunmazsa aşama 5’de olduğu gibi ipucu sununuz.

Bu aşamada da çocuğunuz başka bir nesneye ya da etkinliğe ilgisini yöneltmeden pekiştirmeyi gerçekleştirmeyi unutmayınız. Çocuğunuz bu sırada uygun olmayan davranışlar (örn., öfke nöbeti) sergilerse, bir süre için öğretime ara veriniz ve çocuğunuzun ilgisini başka şeylere yöneltiniz. Böylece çocuğunuzun, bir nesneye ya da etkinliğe, uygun olmayan bir davranıştan sonra ulaşmasını önleyebilirsiniz.

  1. Aşama: Bir Sonraki Denemeye Geç

Çocuğunuz elde ettiği nesneyle birkaç dakika oynadıktan sonra, nesneyi yerine kaldırınız ve çocuğunuzun yeni bir iletişim girişimi başlatmasını bekleyiniz ve tüm aşamaları izleyerek fırsat öğretimi denemesini gerçekleştiriniz.

  1. Öğretime ilişkin yeni kararlar al! : Çocuğunuz ilerleme gösterdikçe 3. ve 6. aşamalardaki bekleme sürelerini giderek arttırınız ve çocuğunuza sunduğunuz ipucunu aşamalı olarak silikleştiriniz. Örneğin “Tavşan de: Tav-şan”, “Taaav”, “Taa” ve bekleyen bir yüz ifadesi ile ipuçlarını silikleştirebilirsiniz. Aynı zamanda çocuğunuzdan beklediğiniz iletişimsel davranışı aşamalı olarak yükseltiniz. Ancak bunu gerçekleştirirken çocuğunuzu aşırı zorlamamaya dikkat ediniz. Örneğin “Tağ”, “Tağs”, “Tağşan”, “Tavşan” şeklinde çocuğunuzdan beklediğiniz iletişimsel davranışı aşamalı olarak yükseltebilirsiniz. Son aşamada çocuğunuzun iletişimsel davranışı tam olarak sergilemesini hedefleyiniz. Bunun için başarı ölçütü olarak çocuğunuzun üst üste yapılan denemelerde beş denemenin beşinde (5/5) ya da 10 denemenin dokuzunda (9/10) doğru tepki göstermesini hedefleyiniz. Çocuğunuz belirlediğiniz başarı ölçütünü karşıladığında farklı araç-gereçlerle genelleme çalışmasına yer veriniz. Çocuğunuzun en az bir farklı araç ile ölçütü karşılamasını hedefleyiniz. Ardından yeni bir iletişimsel davranış için fırsat öğretimi denemeleri düzenleyiniz. Fırsat öğretimine ilişkin örnek uygulama videosunu izleyiniz.

Önemli Noktalar

  • Çocuğunuzun iletişimsel davranışı sergilemesi için günlük yaşamında olabildiğince fazla fırsat yaratınız.
  • Aile üyelerinin de fırsat öğretimi denemelerinde yer almasını sağlayınız.

Çoklu Fırsat Öğretimi Oturumları

Çoklu fırsat öğretimi oturumları fırsat öğretimi ve ayrık denemelerle öğretimin belirli öğelerini içeren fırsat öğretim uyarlamasıdır. Fırsat öğretimin tüm özellikleri uygulanır ancak çocuğun girişimi ile başlayan her bir fırsat öğretimi denemesinin hemen ardından iki tane alıştırma denemesinin gerçekleştirilmesini içerir. Çoklu fırsat öğretim basamaklarını takip ederek çocuğunuzla iletişim davranışları çalışabilirsiniz. Alıştırma denemelerinde denemeyi çocuk değil uygulamacı başlatır. Böylece ayrık denemelerle öğretimin hızlı edinim sağlama özelliği ile fırsat öğretiminin yüksek düzeyde kalıcılık ve genelleme sağlama özelliği bir araya getirilir.

Örneğin çocuğunuzun en sevdiği oyuncağı tavşanı rafa yerleştirdiğinizi düşünelim. Çocuğunuzun tavşanı göstererek “tavşan” der ve iletişim girişiminde bulunduğunda hemen ardından “Aaa  tavşanı mı istiyorsun?” diyerek iletişim girişimini kabul ediniz ve  tavşanı çok güzel isteğini ifade ederek pekiştiriniz. Ancak çocuğa tavşanı vermeyiniz ve “Hadi, bir daha söyle.” diyerek yönerge veriniz ve iletişimsel davranışı tekrar sergilemesini isteyiniz. Çocuğunuz tekrar “Tavşan” diyerek iletişimsel davranışı sergilediğinde “Sen tavşanı çok güzel istedin.” diyerek sosyal olarak pekiştiriniz. Hemen ardından “Peki bir daha söyler misin?” gibi bir yönerge sununuz ve çocuğunuzun tekrar davranışı sergilemesini isteyiniz. Çocuğunu bu kez de “Tavşan” diyerek iletişimsel davranışı sergilediğinde coşkulu bir şekilde “Sen tavşanı çok güzel istedin.” diyerek sosyal olarak pekiştiriniz ve hemen tavşanı çocuğunuza veriniz.