BÖLÜM 3: TEMEL BECERİLERİ KAZANDIRMAK

MODÜL 14
ETKİNLİK ÇİZELGESİ TAKİP ETME VE SEÇİM YAPMA

Seçim Fırsatlarının Çeşitleri

Modül Kazanımları

Ev, okul, lokanta, market, manav gibi çocuğunuzun günlük yaşamında içinde bulunduğu toplumsal ortamlardaki etkinlikler, rutinler ve öğretim programları içine seçim fırsatları yerleştirerek çocuğunuzun çeşitli durumlarda seçim yapmasını sağlayabilirsiniz. Bu ortamlarda yürüteceğiniz uygulamalarda(a) çocuğunuzun eğitim ortamıyla ilişkili gereksinimlerini belirleme, çocuğunuza nasıl seçim yapılacağını öğretme ve ona yaptığı seçimin sonuçlarını göstermeye yönelik çalışmalar yürütmeniz; (b) çocuğunuzun gereksinimlerine göre uygun olan seçim fırsatı türü ve sayısını belirlemeniz gerekmektedir.

Çocuğunuzun günlük yaşamında uygun olan seçim fırsatlarını oluşturmak ve bu fırsatları sunabilmek için dokuz farklı türde seçim fırsatı bulunmaktadır:

  • Pekiştireç seçimi
  • Etkinlik içi seçim
  • Etkinlikler arası seçim
  • Etkinliklerin sırasının seçimi
  • Etkinliğin yapılacağı ortamın seçimi
  • Kabul ya da reddetme seçimi
  • Etkinlikte yer alacak ya da almayacak kişinin seçimi
  • Etkinliğin ne zaman yapılacağının seçimi
  • Belirli bir etkinliği sonlandırmanın seçimi

Pekiştireç için Seçim Fırsatları Sunma

Bu seçim fırsatı türünde, çocuğa pekiştireç olarak kullanılmak üzere tercih ettiği nesneyi/yiyeceği/içeceği seçmesi için fırsatlar sunulmaktadır. Bu başlığa ilişkin bilgilerinizi tazelemek için Modül 7’yiyeniden inceleyebilirsiniz. Pekiştireç için seçim fırsatları sunma çalışmanız sırsında kullanabilirsiniz.

Etkinlik içi Seçim Fırsatları Sunma

Bu seçim fırsatı türünde çocuğa, bireysel eğitim planında belirlenen amaçlara ulaşmasını sağlayacak etkinliklerde kullanılacak etkinlik araçlarını seçmesi için fırsatlar sunulmaktadır. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçenekler sunulurken sıralanan noktalara dikkat edilmelidir:

  • Etkinliklerde kullanılacak araçlara yönelik çocuğunuza seçim fırsatları sununuz.
  • Çocuğunuza araçları göstererek “Bunu mu, bunu mu yapmak istersin?” ya da “Hangisiyle ders yapalım?” şeklinde seçim fırsatları sununuz.
  • Eşleme, nesneli taklit, alıcı dil, oyun gibi temel becerileri çalışırken çocuğunuza programda yer alan ve standart kullanılması gereken araçların dışındaki araçlar için seçim fırsatları sununuz.
  • Yeni bir beceri çalışılacağı zaman yapılacak öğretim çalışmaları sırasında da beceri için kullanılacak araçları seçmesi için çocuğunuza seçim fırsatları sununuz. Örneğin, çocuğunuzun alıcı dil becerilerini geliştirmeye yönelik yaptığınız çalışmalar sırasında“… ver.”ifadesinde verilecek aracın ne olduğuna ilişkin seçim fırsatları sunabilirsiniz. Boşluk bırakılan yere“Kediyi/köpeği/elmayı” sözcüklerinden biri gelebilir. Hangi sözcüğün geleceğine çocuğunuzun seçimlerine göre karar verebilirsiniz. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları oluştururken seçenek olarak çocuğunuzun takıntılı olduğu nesneleri ya da oyuncakları sunmamalısınız.
  • Temel becerilerde (eşleme, nesneli taklit, alıcı dil ve oyun)edinim ve genellemeye yönelik ölçüt sağlandıktan sonra kalıcılığı sağlamaya yönelik tekrarlar yapılması gerekmektedir. Bu tekrarlar sırasında çocuğunuza edinim ve genelleme araç setleri arasından seçim yapması için fırsatlar sununuz. Örneğin oyun becerilerine yönelik çalışmalar sırasında edinim ve genelleme aşamalarında kullanılan araçlara muadil olabilecek araçlar, aynı zorluk derecesinde olan iki yap-bozarasından çocuğunuzun seçim yapmasını isteyebilirsiniz.Kalıcılık çalışmaları sırasında seçim fırsatları sunulması aynı araçlarla tekrar tekrar çalışmaktan sıkılan çocuklar için süreci keyifli hale getirebilir; bu nedenle gelişen problem davranışları önleyebilir ya da azaltabilir.

Etkinlikler Arası Seçim Fırsatları Sunma

Bu seçim fırsatı türünde çocuğa, bireysel eğitim planındaki amaçlara ulaşmasını sağlayacak etkinlikler belirlendikten sonra aynı amaca hizmet eden ve birbirine muadil olan etkinlikler arasından bir etkinliği seçmesi için fırsatlar sunulmaktadır. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları sunulurken sıralanan noktalara dikkat edilmelidir:

  • Etkinlikler arasında seçim yapmaları için çocuğunuza seçim fırsatları sununuz.
  • Çocuğunuzun etkinlikleri seçebilmesi için etkinlikleri temsil eden araç setlerine aşina olması ve o araçlarla hangi etkinliğin yapıldığını bilmesi gerekmektedir. Seçim fırsatları oluşturulurken bu durumu göz önünde bulundurunuz.
  • Etkinliklere yönelik araç setlerini birer şeffaf kutunun içine koyarak her bir şeffaf kutunun bir etkinliği temsil etmesini sağlayabilirsiniz. Ya da aşağıda yer alan fotoğrafta olduğu gibi eşleme becerisine ilişkin araç setlerini bir kutuya, nesneli taklit becerisine ilişkin araç setlerini ise başka bir kutuya koyarak seçim fırsatları sunabilirsiniz. Ek olarak hazırladığınız kutuların üzerine o etkinliği temsil eden görsellerin yer aldığı etkinlik kartları yapıştırabilirsiniz.
  • Hazırladığınız kutuları çocuğunuzun önüne koyarak çocuğunuzun kutuların içindeki araç setlerini görmesini sağlayınız. Örneğin oyun becerileri çalışılırken biri yap-boz yapma, diğeri şekil kutusuyla oynama olmak üzere iki etkinlik belirleyebilir, kutulardan birinin içine yap-bozu, diğerinin içine şekil kutusunu koyabilirsiniz. Ardından çocuğunuza iki farklı oyun etkinliği arasından seçim fırsatı sunulabilirsiniz. Bu amaçla “Yap-bozla mı, şekil kutusuyla mı oynamak istersin?” şeklinde sorular sorabilirsiniz.Böylece çocuğunuza etkinlikleri seçmesi için fırsat verirken, etkinlikte kullanılacak araçları siz seçmiş olursunuz.
  • Çocuğunuzun özelliklerine göre bu seçim fırsatı türünün sunulması daha kolay ya da daha zor olabilir. Örneğin çocuğunuz etkinlikleri temsil eden araç setlerinin fotoğraflarını/resimlerini gördüğünde bunların hangi etkinlikleri temsil ettiğini anlayabiliyorsa fotoğraflar gibi görsel uyaranlar üzerinden seçim fırsatları sunmanız işinizi kolaylaştırabilir. Ancak çocuğunuz etkinlikleri temsil eden fotoğraflar/resimler gösterildiğinde etkinlikleri ayırt etmekte zorlanıyorsa araç setlerinin kendilerini kullanılabilir ve araç setlerini şeffaf kutulara koyarakseçim fırsatları sunulabilirsiniz.Bu da işi biraz daha zorlaştırabilir.
  • Çocuğunuzun özellikleri seçim fırsatları sunma şeklinizi ve çocuğunuzun seçimini ifade etme şeklini de etkilemektedir. Örneğin çocuğunuzun alıcı ve ifade edici dil düzeyi yeterliyse o zaman etkinliklere ilişkin seçenekleri sözlü olarak ifade edebilirsiniz, çocuğunuz da seçimini sözlü olarak belirtebilir. Çocuğunuz okuyup yazabiliyorsa o zaman etkinliklere ilişkin seçenekleri yazılı olarak verebilirsiniz, çocuğunuzun da seçtiği etkinlikleri işaretlemesini ya da yazmasını isteyebilirsiniz.
  • Aynı amaca hizmet eden etkinlikleri bulmak ve seçenekler oluşturmak her zaman kolay olmayabilir. Bu nedenle bu seçim fırsatı türünü kullanırken dikkatli olmanız gerekmektedir. Çocuğunuz sunulan etkinlik seçenekleri arasından hep aynısını seçiyorsa ve diğerlerini hiç seçmiyorsa bu seçim fırsatı türü çocuğunuz için uygun olmayabilir.
  • Etkinliklere ilişkin seçim fırsatı çoğunlukla oyun ya da teneffüs zamanlarında daha rahat sunulabilmektedir. Çünkü oyun zamanlarında aynı amaca hizmet eden bir etkinlik arayışına gerek yoktur. Oyun ve teneffüs saatleri çocukların keyif aldıkları etkinlikleri yapma saatleri olduğundan seçim fırsatlarının oluşturulması ve sunulması daha kolaydır.

    Çocuğunuza etkinlikler arası seçim yapma fırsatı sunma uygulamasını gerçekleştirmeden önce aşağıda yer alan örnek videoyu izleyiniz.

Etkinliklerin Sırasının Seçimi

Bu seçim fırsatı türünde çocuğa, bireysel eğitim planında yer alan amaçlara ulaşmasını sağlamak üzere belirlenen etkinlikleri sıralaması için fırsatlar sunulmaktadır. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları sunulurken sıralanan noktalara dikkat edilmelidir:

  • Etkinlikler arası seçim fırsatları sunma başlığında da değinildiği gibi etkinlikleri temsil eden etkinlik araçlarının konduğu şeffaf kutular hazırlayarak kullanabilirsiniz. Örneğin, planınızda eşleme, taklit ve oyun becerileri varsa bu becerilerin çalışılma sırasına ilişkin hazırladığınız etkinlik kutularını çocuğunuza göstererek seçim yapma fırsatları sağlayabilirsiniz. Çocuğunuz etkinliklerin hangi sırada yapılmasını istiyorsa kutuları raflara yan yana ya da alt alta dizebilir ve çocuğunuzdan sıraya uygun bir şekilde ilgili etkinlikleri yapmasını isteyebilirsiniz.
  • Bu seçim fırsatı türü için çocuğunuzdan etkinlikleri temsil eden fotoğraflar/resimler/sembollerin yer aldığı kartları bir pano üzerinde sıralamasını da isteyebilirsiniz. Bu amaçla yapacağınız çalışmalarda etkinliği temsil eden fotoğraf/resim/sembolü o etkinliğe ait kutunun üzerine yapıştırabilirsiniz. Çocuğunuzu sırası gelen kartı panodan alarak ilgili kutuyla eşleştirmesi ve o kutuya ilişkin etkinliği yapması için yönlendirebilirsiniz.
  • Bir başka uygulamada ise etkinlikleri temsil eden fotoğraflar/resimler/yazılı görsel uyaranlardan oluşan etkinlik kartlarını hazırlayınız ve etkinlikler arasından seçim yapması için çocuğunuza sununuz. Çocuğunuzdan seçtiği etkinlik kartlarını üzerinde yalnızca cırt-cırtlı bant olan bir pano ya da dosya üzerinde sıralamasını isteyiniz. Ardından çocuğunuzu en üst karttan başlayarak etkinlikleri sırasıyla gerçekleştirmesi için yönlendiriniz. Aşağıda bu amaçla kullanılan bir dosya örneği yer almaktadır.
  • Çocuğunuz okuma-yazma biliyorsa, bu seçim fırsatı türüne ilişkin gerçekleştireceğiniz uygulamada çocuğunuza o gün için yapılacak etkinlikleri söyleyiniz ve ona bu etkinlikleri hangi sırayla yapmak istediğini sorunuz. Ardından çocuğunuzu etkinlikleri yukarıdan aşağıya doğru yazarak sıralaması ve en üstteki etkinlikten başlayarak belirlenen etkinlikleri sırasıyla gerçekleştirmesi için yönlendiriniz.
  • Çocuğunuzun performansının yeterli olması durumunda ona etkinliklerin yazılı olduğu bir kâğıt vererek çocuğunuzdan bu kağıttaki etkinlikleri hangi sırayla yapmak istiyorsa o sıraya göre numaralandırmasını isteyiniz. Ardından çocuğunuzu ilk etkinlikten başlayarak belirlenen etkinlikleri sırasıyla yapması için yönlendiriniz.

Etkinliklerin Yapılacağı Ortamın Seçimi

Bu seçim fırsatı türünde çocuğa, bireysel eğitim planında yer alan amaçlara ulaşmasını sağlamak üzere belirlenen etkinliklerin yapılacağı ortamı seçmesi için fırsatlar sunulmaktadır. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları sunulurken sıralanan noktalara dikkat edilmelidir:

  • Ortamlar arası genelleme çalışmaları sırasında çocuğunuza etkinliği nerede yapmak istediğini sorarak bu seçim fırsatı türüne ilişkin çalışmalar yapabilirsiniz.
  • Bu etkinlik türünde yapacağınız çalışmalar sırasında çocuğunuza “Dersimizi nerede yapalım?” ya da “Burada mı yoksa orada mı ders yapalım?” şeklinde iki ortam arasından seçim yapmasını sağlamak üzere fırsatlar sununuz.
  • Öncelikle seçim için sunulan iki ortamın mesafe olarak birbirine yakın olmasına, ardından aradaki mesafenin giderek arttırılmasına özen gösteriniz. Öğretim ortamları dışında da, örneğin teneffüs zamanlarında, “Sınıfta mı yoksa dışarıdaki alanda mı oynamak istersin?” gibi sorularla bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları sunabilirsiniz.

Kabul ya da Reddetme Seçimi

Bu seçim fırsatı türünde çocuğa, bireysel eğitim planında yer alan amaçlara ulaşmasını sağlayacak etkinlikleri/araçları/ortamı seçmesi için fırsatlar sunulmaktadır. Ancak çocuğa seçenekler arasından seçim yapmadığı takdirde reddetme fırsatı verilmektedir. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları sunulurken sıralanan noktalara dikkat edilmelidir:

  • Bu seçim fırsatı türünün çok dikkatli uygulanması gerekmektedir. Aksi takdirde çocuk sunulan seçenekler arasından hiçbirini seçmemeyi, başka bir ifadeyle sunulan tüm seçenekleri reddetmeyi bir alışkanlık haline getirebilir ve bir süre sonra reddetme davranışı bir problem davranış haline gelebilir. Bu gibi durumlarda ya çocuğunuzun çok tercih edeceği ve asla reddetmeyeceği seçenekler üzerinden seçim fırsatları sunmayı ya da çocuğunuza hiçbir şekilde seçim fırsatı sunmamayı tercih edebilirsiniz. Bu amaçla, gerçekleştireceğiniz tüm uygulamalar için tercih değerlendirmesi yaparak çocuğunuzun tercihlerini belirlemelisiniz.
  • Eğer çocuğunuz her zaman olmamak koşuluyla, seçim fırsatı sunulduğunda seçeneklerden birini ya da hepsini reddederse seçim yapması için zorlamayınız ve ilgili seçenekleri ortadan kaldırınız.

Etkinlikte Yer Alacak ya da Almayacak Kişinin Seçimi

Bu seçim fırsatı türünde çocuğa, bireysel eğitim planında yer alan amaçlara ulaşmasını sağlamak üzere belirlenen etkinliklerin kiminle yapılacağını ya da etkinliklere kimlerin katılacağını seçmesi için fırsatlar sunulmaktadır. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları sunulurken sıralanan noktalara dikkat edilmelidir:

  • Kişiler arası genelleme çalışmaları sırasında çocuğunuza kimle çalışmak istediğini sorarak bu seçim fırsatı türüne ilişkin çalışmalar yapabilirsiniz. Örneğin, çocuğunuza “Babanla mı yoksa ablanla mı çalışmak istersin?”şeklinde seçim fırsatları sunabilirsiniz. Bu şekilde sunulacak seçim fırsatları için kişilerin kendileri ya da fotoğrafları kullanılabilir.
  • Çocuğunuz hep aynı kişiyle çalışmak isterse çocuğunuza bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatı sunmanız doğru olmayabilir.
  • Bu seçim fırsatı türüne ilişkin gerçekleştireceğiniz çalışmalarda çocuğunuza oyun sırasında arkadaşlarından, okulda öğretmenlerinden, toplumsal ortamlarda aile üyelerinden ya da yakın çevresinden bir ya da birkaç kişiyi seçmesi için seçim fırsatları sununuz. Çocuğunuz sunduğunuz seçenekler arasında yer alan kişiler arasında seçim yapmazsa sizin istediğiniz kişiyle çalışması ya da oynaması ilişkin ona baskı yapmayınız, bu seçim fırsatı türünde seçim fırsatı sunmamaya özen gösteriniz.

Etkinliğin Ne Zaman Yapılacağının Seçimi

Bu seçim fırsatı türünde çocuğa, bireysel eğitim planında yer alan amaçlara ulaşmasını sağlamak üzere belirlenen etkinliklerin ne zaman yapılacağını seçmesi için fırsatlar sunulmaktadır. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları sunulurken sıralanan noktalara dikkat edilmelidir:

  • Çocuğunuza bu seçim fırsatı türünde seçim fırsatları sunabilmeniz için çocuğunuzda zaman kavramının gelişmiş olması gerekmektedir. Bu seçim fırsatı türünde gerçekleştireceğiniz çalışmalarda çocuğunuza “Sütünü şimdi mi yoksa sonra mı içmek istersin?” ya da “Oyun parkına şimdi mi yoksa birazdan mı gitmek istersin?” şeklinde seçim fırsatları sununuz.

Belirli Bir Etkinliği Sonlandırmanın Seçimi

Bu seçim fırsatı türünde çocuğa, bireysel eğitim planında yer alan amaçlara ulaşmasını sağlamak üzere belirlenen etkinlikleri yapmaya devam etmeyi ya da sonlandırmayı seçmesi için fırsatlar sunulmaktadır. Bu seçim fırsatı türüne ilişkin seçim fırsatları sunulurken sıralanan noktalara dikkat edilmelidir:

  • Bu seçim fırsatı türünde gerçekleştireceğiniz çalışmalarda çocuğunuza “Boyamaya devam etmek ister misin yoksa boyama bitsin mi?” ya da “Yap-boz yapmaya devam etmek ister misin yoksa yap-boz yapmayı bitirelim mi?”şeklinde seçim fırsatları sununuz.
  • Edinim aşamasında gerçekleştirilen öğretim denemeleri sırasında da“Çalışmaya devam edelim mi yoksa bitirelim mi?”şeklinde seçim fırsatları sunabilirsiniz.