BÖLÜM 3: TEMEL BECERİLERİ KAZANDIRMAK

MODÜL 11
BAŞKALARININ DAVRANIŞLARINI TAKLİT ETME

İki Basamaklı Taklit Becerilerinin Öğretimi

Modül Kazanımları

İki basamaklı taklit becerilerinin öğretimi, otizmli çocuklara öğretilmesi gerekli en temel becerilerden biridir. İki basamaklı taklit becerilerinin öğretimine başlanabilmesi için çocuğunuz aşağıda sıralanan becerilere sahip olması beklenmektedir:

  • Çocuğunuz en az 50 tane tek basamaklı taklit becerisini edinmiş olmalıdır. Bu amaçla temel taklit, yüz taklidi ve oyun programlarında yer alan taklit becerilerinin tümü dikkate alınır.
  • Çocuğunuz iki basamaklı taklit becerisi programının başlarında öğretilecek beceri basamaklarının her birini tek basamaklı taklit becerisi olarak daha önceden edinmiş olmalıdır.

İlk olarak, çocuğunuzun temel taklit programında öğrenmiş olduğu iki kısa ve birbirinden çok farklı (masa başında) oturularak yapılan taklit becerisinden oluşan 5-6 tane iki basamaklı taklit zinciri oluşturunuz. Örneğin bu aşamada “bardağı tabağa koyma ve bay-bay yapma”, “kovaya küp atma ve oyuncağın düğmesine basma”, “eli başa koyma ve ayağı havaya kaldırma” gibi becerilerden oluşan iki basamaklı taklit zincirleri oluşturabilirsiniz.

İkinci olarak, bir kısa ve bir uzun, yine birbirinden çok farklı (masa başında) oturularak yapılan taklit becerisinden oluşan 5-6 tane iki basamaklı taklit zinciri oluşturunuz. Örneğin bu aşamada “sopayla trampete vurma ve buruna dokunma”, “yumruk yapma ve bebeği öpme” gibi becerilerden oluşan iki basamaklı taklit zincirleri oluşturabilirsiniz.

Üçüncü olarak, iki uzun ve yine birbirinden çok farklı (masa başında) oturularak yapılan taklit becerisinden oluşan birkaç iki basamaklı taklit zinciri oluşturunuz. Örneğin bu aşamada “bebeği beşiğe yatırma ve oyuncak kasasına yük doldurma”, “bardaktan su içer gibi yapma ve marakas sallama” gibi becerilerden oluşan iki basamaklı taklit zinciri oluşturabilirsiniz.

Dördüncü olarak, biri (masa başı) oturularak, biri ayağa kalkarak yapılan taklit becerisinden oluşan 5-6 tane iki basamaklı taklit zinciri oluşturunuz. Örneğin bu aşamada “kovaya küp atma ve ışığı açma”, “mendille burnu silme ve mendili çöpe atma”, “tencere kapağını açma ve kapıyı kapama” gibi becerilerden oluşan iki basamaklı taklit zinciri oluşturabilirsiniz.

Son olarak, ayağa kalkarak yapılan iki farklı taklit becerisinden oluşan 5-6 tane iki basamaklı taklit zinciri oluşturunuz. Örneğin bu aşamada “topu sepete atma ve kapıyı açma”, “zıplama ve mindere oturma”, “topu sepete atma ve topu sepetten alıp dolaba koyma” gibi becerilerden oluşan iki basamaklı taklit zinciri oluşturabilirsiniz.

İki basamaklı taklit becerilerinin öğretimi sırasında gerektiğinde çocuğunuzun daha önceden edindiği alıcı dil becerileri gibi becerileri de zincirlere dâhil edebilirsiniz. Açıklamalardan da anlaşılabileceği gibi, iki basamaklı taklit becerilerine ilişkin kısa ya da uzun, masa başında ya da ayakta yapılan becerilerden farklı biçimlerde zincirler oluşturarak beş farklı aşamada çalışmalar yürütmeniz beklenmektedir. Toplamda en az 30 beceri çalışılması gerektiği için sizin de her bir aşamaya ilişkin en az 6 beceri zinciri üzerinde çalışmanız uygun olacaktır. Farklı biçimlerde zincirler oluştururken dengeli bir şekilde büyük kas, küçük kas, yüz hareketleri ve ifadeleri ile oyun becerilerinde yer alan taklit becerileri arasından nesneli ve nesnesiz gerçekleştirilme durumuna göre beceriler belirlemelisiniz. Örneğin birinci zincir için iki nesne kullanmaksızın yapılan taklit becerisi; ikinci zincir için bir nesne kullanmaksızın yapılan ve bir nesnelerle yapılan taklit becerisi, üçüncü zincir için ise iki tane nesnelerle yapılan taklit becerisi seçebilirsiniz. İlk çalışılacak kısa-kısa taklit zincirininnesne kullanmaksızın yapılan becerilerden oluşturulması işinizi kolaylaştırabilir.

Öğretim Aşamaları

İki basamaklı taklit becerilerinin öğretiminde öncellikle iki nesne kullanmaksızın yapılan büyük kas taklit becerisi ile çalışmayı deneyiniz. Örneğin, “eli başa koyma ve ayakları yere vurma” becerileri ile çalışmaya başlayabilirsiniz.

Bu becerilerden oluşan iki basamaklı taklit zincirinin öğretiminde daha önce belirtildiği gibi çocukla karşılıklı olarak oturunuz. Tüm aşamalarda olduğu gibi çocuğunuzun dikkatini öğretime çekerek ya da dikkatinin sizin üzerinizde olduğu bir anı yakalayarak “Böyle yap.” deyiniz ve aynı anda sağ/sol elinizi başınızın üstüne koyunuz ve bekleyiniz. Bunu gerçekleştirirken çocuğunuzun sizi takip ettiğinden emin olunuz. Hemen ardından (gerekiyorsa fiziksel ipucu kullanarak) çocuğunuzun da elini başının üzerine koymasını bekleyiniz. Bu aşamada sizin kullanacağınız eliniz ve çocuğunuzun kullanacağı elin çapraz olmasının ve çocuğunuzun başat elini kullanmasının öğretimi kolaylaştıracağını unutmayınız. Çocuğunuz da elini başının üzerine koyarak sizi taklit edene kadar eliniz başınız üzerinde bekleyiniz. Çocuğunuz ipuçlu ya da ipuçsuz bir şekilde elini başının üzerine koyduğu anda siz elinizi başınızın üzerinden çekerek dizinizin üzerine koyup hemen arkasından ayağınızı havaya kaldırınız. Bu aşamada çocuğunuzun dikkatini size yönettiğinden emin olunuz. Hemen ardından (gerekiyorsa fiziksel ipucu kullanınız) çocuğunuzun da elini dizine koyup ayağını havaya kaldırmasını bekleyiniz. Çocuğunuz ayağını kaldırdığı anda bir başka ifade ile taklit zincirinin ikinci basamağını taklit ettiği anda belirlediğiniz etkili pekiştireçler ile çocuğunuzu pekiştiriniz.

Çocuğunuz taklit zincirinde yer alan iki basamağı da ipuçsuz bağımsız bir şekilde sergiler hale geldikten sonra, beceriler arasındaki süreyi kısaltarak çocuğunuzun taklit zincirini gerçekleştirmesini sağlayınız. Bir başka ifadeyle, çocuğunuz elini başının üzerine koyar koymaz siz de ayağınızı havaya kaldırarak ikinci basamağa model olunuz. Daha sonra ise çocuğunuz elini başının üzerine götürmeye başladığı anda ayağınızı havaya kaldırarak denemeyi gerçekleştiriniz. Ancak taklit zincirinin iki basamağı arasındaki süreyi kısaltma sürecini çocuğunuzun zincirin birinci basamağında yer alan davranışı atlayarak doğrudan ikinci basamağı yapmasına yol açmayacak şekilde uygulayınız. Son olarak “Böyle yap.” diyerek yönerge sunmanızın ardından çocuğunuz taklit zincirini gerçekleştirmeye başlamadan önce elinizi başınızın üzerine koyarak, hemen ardından elinizi dizinize koyup ayağınızı havaya kaldırarak taklit zincirine model olunuz. Çocuğunuz bu denemelerde 5 denemeden 5’inde (5/5) ya da 10 denemeden 9’unda (9/10) ipuçsuz doğru tepki ölçütünü karşıladıktan sonra yeni bir taklit zincirinin öğretimine başlayınız. Çocuğunuzun bu aşamadaki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz.

Çocuğunuz belirlediğiniz ikinci taklit zincirinde de ölçütü karşıladıktan sonra birinci ve ikinci taklit zincirini birbiriyle karıştırarak uygulayınız. Karıştırma aşamasında ölçüt aldıktan sonra ise çocuğunuza üçüncü bir taklit zincirinin öğretimini gerçekleştiriniz. Üçüncü taklit zincirinde de ölçüt aldıktan sonra çocuğunuzun öğrendiği üç taklit zincirini karıştırarak çalışınız. Bu aşamada ilk önce üçüncü taklit zinciri ile birinci taklit zincirini; ardından üçüncü taklit zinciri ile ikinci taklit zincirini ve son olarak üçüncü taklit zinciri ile birinci ve ikinci taklit zincirini karıştırarak çalışınız. Belirlediğiniz her bir taklit zincirine ilişkin öğretim ve karıştırma aşamalarını temel taklit becerilerinde açıklandığı gibi gerçekleştiriniz. Çocuğunuzun karıştırma aşamalarına ilişkin denemelerdeki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz. Tüm aşamalarda yine çocuğunuz için 5 denemeden 5’inde (5/5) ya da 10 denemeden 9’unda (9/10) ipuçsuz doğru tepki ölçütünü hedefleyiniz. Öğretimde genelleme ve kalıcılık çalışmaları gerçekleştirmeyi unutmayınız. Çocuğunuzla iki basamaklı taklit becerilerinin öğretimine başlamadan önce örnek uygulama videolarını izleyiniz.

Önemli Noktalar

  • İki basamaklı taklit becerilerinin öğretiminde ölçüte ulaşılması bir başka ifadeyle çocuğunuzun hedeflediğiniz ölçütü karşılaması büyük bir başarı elde ettiğiniz anlamına gelmektedir. Bunu göz ardı etmeyiniz!
  • Çocuğunuzun taklit zincirindeki birinci basamağı yaptıktan sonra ikinci basamağa bir türlü geçememesi gibi bir sorun yaşarsanız, jest ipucu kullanınız.Örneğin, “ayağı havaya kaldırma” davranışının taklidi için elinizle çocuğunuzun ayağını işaret edebilirsiniz. Böyle bir durumda, ayrımlı pekiştirmeyi çok etkili bir şekilde uygulamanız oldukça önemlidir.
  • Siz henüz taklit zincirini tamamlamadan çocuğunuz zincirin birinci basamağını yapmaya başlarsa, bunun önüne geçiniz. Örneğin “eli başın üzerine koyma- ayağı havaya kaldırma” becerilerinden oluşan bir taklit zincirinin öğretimi sırasında siz henüz taklit zincirinin ikinci basamağı olan “ayağı havaya kaldırma” davranışına model olmadan çocuğunuz elini başının üzerine koymaya başlarsa onu durdurmalısınız.
  • Çocuğunuz taklit zincirlerini birbirleriyle karıştırma aşamasında bazı zincirleri yaparken zorlanıyorsa, bu durumda karıştırma çalışmasına devam ederken eş zamanlı olarak taklit zincirlerini tek başına çalışılabilirsiniz. Daha sonra da zor olan becerinin yanına kolay beceriyi koyarak ikili ve üçlü karıştırmalar yapılabilirsiniz. Bu çalışmalarda çocuğunuz birinci zincirde başarı sağlandıktan sonra ikinci zincirin öğretimine başlayınız. İkinci zincirde de başarı sağlanınca iki zinciri birbiriyle dönüşümlü olarak karıştırınız. Tüm bu karıştırma aşamalarının genelleme çalışmalarını da yapmayı ihmal etmeyiniz.
  • Çocuğunuzun en az 30 farklı taklit zincirinde bir başka ifadeyle iki basamaklı taklit becerisinde ölçüt karşılamasını hedefleyiniz.