BÖLÜM 3: TEMEL BECERİLERİ KAZANDIRMAK

MODÜL 11
BAŞKALARININ DAVRANIŞLARINI TAKLİT ETME

Küçük Kas Taklit Becerilerinin Öğretimi

Modül Kazanımları

Küçük kas taklit becerilerinin öğretiminde büyük kas taklit becerilerinin öğretiminde uygulanan basamakları izleyiniz. Ancak bu becerilerin öğretimine yer vermeden önce çocuğunuzla el ve parmak kaslarını geliştirici etkinlikler düzenlemeniz önerilmektedir. Çocuğunuzun küçük kas becerileri zayıf ise çocuğunuza egzersiz yapma fırsatları sağlamanız çok faydalı olacaktır. Bu amaçla gerçekleştirebileceğiniz örnek egzersizlerin yer aldığı bir listeyi inceleyiniz. Listedeki egzersizler zorluk derecesine göre sıralanmıştır. Çocuğunuzun el ve parmak kaslarını geliştirmek amacıyla listede yer alan egzersizlerden çocuğunuzun yaşına ve gelişim düzeyine uygun olanları seçerek bu egzersizleri çocuğunuza yaptırmaya özen gösteriniz.

Listede yer alan bu egzersizleri mümkün olduğunca oyun etkinlikleri sırasında, doğal bağlam ve ortamlarda çocuğunuza yaptırınız. Örneğin çocuğunuzla oyun oynarken ondan verdiğiniz lego parçalarını birbirinden ayırmasını isteyebilirsiniz ya da dışarı çıkarken ayakkabısının üzerindeki cırt cırtları kapatması, eve girerken ise bunları açması için onu yönlendirebilirsiniz. Bu hazırlık egzersizleri sırasında belli bir ölçütü hedeflemenize gerek olmadığını, çocuğunuzun gereksinimleri doğrultusunda ipucu vermeniz ve etkili bir tarifeye göre pekiştireç sunmanız gerektiğini unutmayınız. Ancak, çocuğunuzun küçük kas becerilerinde herhangi bir zayıflık yoksa hazırlık egzersizlerine yer vermeden küçük kas taklit becerilerinin öğretimine geçebilirsiniz.

Öğretim Aşamaları

Küçük kas taklit becerilerinin öğretimine yönelik denemelerde çocuğunuzla karşılıklı olarak sandalyede oturunuz. Model olma sırasında sizin kullandığınız uzvunuz ile çocuğunuzun hareketi gerçekleştirirken kullanacağı uzvunun çapraz olmamasına dikkat ediniz. Ek olarak, çocuğunuzun küçük kas becerisini taklit ederken başat elini kullanmasının öğretimi kolaylaştıracağını unutmayınız. İzleyen satırlarda küçük kas taklit becerilerinin öğretimine ilişkin açıklamalar yer almaktadır. Ek olarak her bir aşamaya ilişkin öğretim basamaklarına linki tıklayarak ulaşabilirsiniz.

Aşama 1

Birinci aşamada çocuğunuzla çalışacağınız taklit becerisi bir elle “yumruk yapma” davranışıdır. Bu becerinin öğretimi sırasında çocuğunuzla karşılıklı olarak oturunuz. Denemeler sırasında beceriye model olurken kullanacağınız elinizin çocuğunuzun kullanacağı eli ile karşılıklı olmasına dikkat ediniz.

Çocuğunuzun dikkatini öğretime çekerek ya da dikkatinin sizde olduğu bir anı yakalayarak “Böyle yap.” şeklinde yönergeyi sununuz ve aynı anda sağ/sol elinizle yumruk yapınız. Bunu gerçekleştirirken çocuğunuzu takip ediniz ve sizi izlediğinden emin olunuz. Hemen ardından tam fiziksel ipucuyla çocuğunuzun sağ/sol eliyle (mümkünse başat eli ile) yumruk yapmasını sağlayınız. Çocuğunuz eliyle yumruk yaptığı anda önceden belirleyeceğiniz etkili pekiştireçler ve sözel pekiştireçlerle çocuğunuzu pekiştiriniz (Etkili pekiştireçler yiyecek-içecek, dönüştürülebilir sembol pekiştireçler ve etkinlik pekiştireçleri olabilir). Örneğin çocuğunuza bir küçük parça yiyecek pekiştireci vererek “Süpersin.” diyebilirsiniz. Böylece bir öğretim denemesini tamamlayacaksınız.  

Öğretimin başlarında bir öğretim oturumunda aynı beceri için üst üste ortalama 5-6 öğretim denemesi gerçekleştiriniz. Bir öğretim oturumunu tamamladıktan sonra diğer öğretim oturumuna geçmeden önce çocuğunuza 1-2 dakikalık oyun zamanı veriniz. Çocuğunuzla son denemeyi gerçekleştirdikten hemen sonra “Oyun zamanı!” diyerek çocuğunuzu oyun alanına yönlendiriniz. Ancak oyun zamanını çocuğunuz denemeyi başarılı bir şekilde tamamladığında, bir başka ifadeyle doğru tepki gösterdiğinde vermeniz gerektiğini unutmayınız. Çocuğunuzun yanlış tepkide bulunduğu, tepkisiz kaldığı ya da ağlama, bağırma ya da nesneleri atma gibi problem davranış sergilediği başarısız bir denemenin ardından asla oyun zamanı vermeyiniz. Bu gibi durumlarda oyun zamanı vererek onun uygun olmayan davranışını pekiştirerek ileride de sergilemesine zemin hazırlamış olabileceğinizi unutmayınız. Oyun zamanı sona erdiğinde yeni bir öğretim oturumu düzenlemek için çocuğu oyun alanından masaya yönlendiriniz. Sıralanan basamakları izleyerek yeni bir öğretim oturumu düzenleyiniz.

Çocuğunuzun performansı iyileştikçe daha az ipucuna gereksinim duyacaktır. Bu nedenle denemeler ilerledikçe kullandığınız ipuçlarını aşamalı olarak silikleştiriniz. Bir elle yumruk yapma davranışı için öğretimde aşamalı olarak tam fiziksel ipucu, kısmi fiziksel ipucu ve jest ipucunu kullanarak ipucunu silikleştirebilirsiniz. İpucu silikleştirme sürecinde çocuğunuzun öğrenme hızına bağlı olarak yukarıda sıralanandan daha az sayıda ya da daha fazla sayıda basamak kullanabilirsiniz. Çocuğunuzun bu süreçteki doğru tepkilerini pekiştirmeye devam ediniz; çocuğunuz bu süre içinde yanlış tepkide bulunur ya da hiçbir tepkide bulunmaz ise en son kullandığınız ipucu düzeyini kullanarak çocuğunuzun bir eliyle yumruk yapmasını sağlayınız. Çocuğunuzun denemeler sırasındaki performansı iyileştikçe pekiştirmeyi de silikleştiriniz ve ayrımlı pekiştirme uygulaması yapınız. Çocuğunuzun her doğru tepkisi yerine birkaç doğru tepkisini pekiştirerek pekiştirmeyi silikleştiriniz, ipuçsuz doğru tepkilerini daha yoğun ve coşkulu pekiştirerek ayrımlı pekiştirmeyi gerçekleştiriniz. Öğretim sırasında ipuçlarını ve pekiştireçleri ne zaman silikleştirmeniz gerektiğini belirleyebilmek üzere arada bir yoklama denemelerine yer veriniz.

Anımsayacağınız gibi yoklama denemeleri öğretim denemelerine benzer şekilde gerçekleştirilmekte; ancak öğretim denemesinden farklı olarak yoklama denemelerinde çocuğa ipucu sunulmamaktadır. Yoklama denemelerinde “Böyle yap.” diyerek yönergeyi sunununuz ve aynı anda bir elle yumruk yapınız. Çocuğunuza ipucu sunmadan 2-3 saniye bekleyiniz. Eğer çocuğunuz bu süre içinde bir eli ile yumruk yaparak sizi taklit ederse çocuğunuzu mutlaka çok coşkulu bir şekilde pekiştiriniz. Ancak çocuğunuz bu süre içinde yanlış tepkide bulunur ya da hiçbir tepkide bulunmaz ise ipuçlu denemelerin sunumuna bıraktığınız ipucu düzeyinden devam ediniz. Yoklama denemelerinde çocuğunuzun gerçekleştireceği ilk ipuçsuz doğru tepkiyi ve ardından gelen tüm ipuçsuz doğru tepkileri mutlaka çok yoğun ve coşkulu şekilde pekiştirmeyi unutmayınız.

Öğretime çocuğunuz 5 denemeden 5’inde (5/5) ya da 10 denemeden 9’unda (9/10)  ipuçsuz doğru tepki göstererek başarı ölçütünü karşılayıncaya değin devam ediniz. Çocuğunuzun bu aşamadaki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz. Çocuğunuz bu beceride başarı ölçütünü karşıladıktan sonra bu becerinin genellenmesini ve kalıcılığını sağlamaya yönelik çalışmalar yapmaya başlayınız. Çocuğunuzun bir elle yumruk yapma becerisini taklit etmeyi farklı  ortam ve kişilere genellemesini sağlamak üzere denemeler gerçekleştirmelisiniz. Örneğin çocuğunuzun sizin dışında bir yetişkin ya da akranla, farklı bir ortamda benzer çalışmaları yapmasını sağlayabilirsiniz. Genelleme  uygulamalarının her birine yönelik denemelerinize çocuğunuz bu beceriye 5 denemeden 5’inde (5/5) ya da 10 denemeden 9’unda (9/10) ipuçsuz doğru tepki gösterinceye kadar devam ediniz. Bir elle yumruk yapma becerisinin taklidine ilişkin öğretim sürecinin başında her gün, ipuçsuz doğru tepki sayısı ölçütü karşılar düzeyde arttığında birkaç günde bir, çocuğunuz beceriyi edindikten sonra ise haftada bir öğretim etkinlikleri düzenleyerek kalıcılık çalışmasını gerçekleştirebilirsiniz.

Çocuğunuz Aşama 1’de ölçütü karşılandıktan sonra bu beceri için genelleme ve kalıcılık çalışmalarını sürdürürken, Aşama 2’ye geçiniz. Çocuğunuzla Aşama 1’i uygulamadan önce örnek uygulama videosunu izleyiniz.

Aşama 2

Bu aşamada “işaret etmeyi” taklit etme becerisinin öğretimine yer veriniz. Bu becerinin öğretimi sırasında çocuğunuzla Aşama 1’de açıklandığı gibi sandalyede karşılıklı oturunuz ve çocuğunuzun dikkatini öğretime çektiğiniz ya da dikkatinin sizde olduğu bir anda “Böyle yap.” diyerek yönergeyi sununuz. Hemen ardından sol/sağ elinizin diğer parmaklarını kıvırıp işaret parmağınızı kaldırınız ve ardından tam fiziksel ipucu sunarak çocuğunuzun da sol/sağ elinin parmaklarını kıvırıp işaret parmağını kaldırmasını sağlayınız. Aşama 1’de açıklanan öğretim süreci (pekiştirme, pekiştirmenin silikleştirilmesi, ipucu sunma ve ipucunun silikleştirilmesi) ile yoklama sürecine ilişkin basamakları ve önerileri dikkate alarak denemeleri gerçekleştiriniz. Öğretim oturumları arasında oyun zamanı vermeyi unutmayınız. Oyun zamanı verirken ve sonlandırırken Aşama 1’ de yer alan açıklama ve önerileri dikkate alınız.

Öğretime çocuğunuz başarı ölçütünü karşılayıncaya değin devam ediniz. Çocuğunuzun bu aşamadaki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz. Çocuğunuz Aşama 2’de ölçütü karşılandıktan sonra bu beceri için genelleme ve kalıcılık çalışmalarını sürdürürken, Aşama 3’e geçiniz. Çocuğunuzla Aşama 2’yi uygulamadan önce örnek uygulama videosunu tekrar izleyebilirsiniz.

Aşama 3 (Karıştırmalar)

Bu aşamada öncellikle çocuğunuzun birinci aşamada öğrendiği bir elle yumruk yapma becerisi ve çocuğunuzun performansının çok iyi olduğu bir büyük kas taklit becerisini karışık sıra ile uygulayınız. Örneğin, çocuğunuz için belirlediğiniz büyük kas taklit becerisinin “alkış yapma” olduğunu varsayalım. Birinci denemede “alkış yapma” becerisinin taklidini Aşama 1’de açıklandığı gibi çalışınız. Çocuğunuzla en son üzerinde çalıştığınız taklit becerisi “yumruk yapma” olduğu için çocuğunuz ilk denemede yumruk yapmaya çalışabilir. Bu durumu önlemek üzere öğretimin başında ilk denemelerde tam fiziksel ipucu kullanarak çocuğunuzun alkış yapmasını sağlayınız. İzleyen denemelerde ipuçlarını giderek silikleştiriniz . Çocuğunuz “alkış yapma” becerisine üst üste üç kez ipuçsuz doğru tepkide bulunduktan sonra, aynı basamakları izleyerek “yumruk yapma” becerisinin taklidine ilişkin çalışınız ve çocuğunuz üst üste üç kez ipuçsuz doğru tepkide bulununcaya kadar çalışmaya devam ediniz.

Çocuğunuz “yumruk yapma” becerisine ilişkin üst üste üç kez ipuçsuz doğru tepkide bulunduktan sonra tekrar “alkış yapma” becerisine ilişkin çalışınız. Bu kez çocuğunuz “alkış yapma” becerisine ilişkin üst üste iki kez ipuçsuz doğru tepkide bulununcaya kadar çalışınız. Çocuğunuz bu beceriye ilişkin üst üste iki kez ipuçsuz doğru tepkide bulunduktan sonra, aynı basamakları izleyerek “yumruk yapma” becerisinin taklidine ilişkin çalışınız ve çocuğunuz bu beceriye ilişkin üst üste iki kez ipuçsuz doğru tepkide bulununcaya kadar çalışmaya devam ediniz.

Çocuğunuz “yumruk yapma” becerisine üst üste iki kez ipuçsuz doğru tepkide bulunduktan sonra, “alkış yapma” becerisinin taklidine yönelik çalışınız. Çocuğunuz “alkış yapma” becerisine bir ipuçsuz doğru tepki gösterdikten sonra “yumruk yapma” becerisinin taklidine yönelik çalışınız ve yine bir ipuçsuz doğru tepki hedefleyiniz. Becerilerin karıştırılmasında uygulanan bu süreç anımsayacağınız gibi 3-3; 2-2; 1-1 kuralı olarak adlandırılmaktadır. Çocuğunuzun 3-3; 2-2; 1-1 kuralı ile gerçekleştirilen denemelerdeki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz.

Diğer aşamalarda olduğu gibi, kestirilemez sırayla sunulan denemelerde çocuğunuz için başarı ölçütü olarak 5 denemeden 5’inde ya da 10 denemeden 9’unda doğru tepkide bulunmayı hedefleyiniz. Çocuğunuz başarı ölçütünü karşılayana kadar denemeleri kestirilemez sırayla sunmaya devam ediniz. Çocuğunuzun kestirilemez sırayla sunulan denemelerdeki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz. Bu uygulamayla çocuğunuza aynı zamanda ayırt etme öğretimi yapmış olacaksınız.

Çocuğunuz becerilere yönelik sırasıyla gerçekleştirilen 3-3; 2-2; 1-1 kuralıyla ve kestirilemez sırayla uygulama basamaklarında ölçütü karşıladığında ikinci aşamada öğrendiği “işaret etme” becerisi ile performansının çok iyi olduğu bir büyük kas taklit becerisini benzer aşamaları takip ederek karışık sıra ile uygulayınız.

Son olarak ise, birinci aşamada öğrenilen “yumruk yapma” ve ikinci aşamada öğrenilen “işaret etme” becerilerini birbirleriyle 3-3; 2-2 ve 1-1 kuralıyla ve kestirilemez sırayla uygulama aşamalarını takip ederek karıştırınız. Bu denemelerde çocuğunuz için başarı ölçütü olarak 5 denemeden 5’inde (5/5) ya da 10 denemeden 9’unda (9/10) doğru tepkide bulunmayı hedefleyiniz. Çocuğunuz başarı ölçütünü karşılayana kadar denemeleri kestirilemez sırayla sunmaya devam ediniz.

Aşama 3’te gerçekleştireceğiniz tüm denemeleri Aşama 1’de açıklanan öğretim süreci (pekiştirme, pekiştirmenin silikleştirilmesi, ipucu sunma ve ipucunun silikleştirilmesi) ile yoklama sürecine ilişkin basamakları ve önerileri dikkate alarak gerçekleştiriniz. Çocuğunuz becerilerde hızlı ilerliyor ise, ileriki aşamalarda karıştırmalarda 3-3; 2-2; 1-1 kuralını uygulamadan doğrudan kestirilemez sırayla çalışılabilirsiniz. Çocuğunuzla Aşama 3’ü uygulamadan önce örnek uygulama videosunu izleyiniz.

Yeni beceriler

Çocuğunuz üzerinde çalışılan taklit becerisinde ustalaşınca, yeni küçük kas taklit becerileri üzerinde çalışmaya başlayınız. Çocuğunuz toplam 8-10 tane farklı taklit becerisinde edinim ve genelleme düzeyinde 5’te 5 (5/5)ya da 10’da 9 (9/10) ipuçsuz doğru tepki ölçütünü karşılayıncaya kadar küçük kas taklit becerilerinin öğretimine devam ediniz. Çocuğunuzun öğrendiği beceriler arttıkça, 3-3; 2-2; 1-1 kuralıyla ve kestirilemez sırayla uygulanan karıştırma denemelerine yer veriniz. Küçük kas taklit becerileri örneklerini içeren listeyi inceleyerek ya da yaratıcılığınızı kullanarak kendiniz yeni beceriler belirleyebilirsiniz ve ardından yeni küçük kas becerilerin öğretimine geçebilirsiniz. Seçeceğiniz her yeni taklit becerisine ilişkin Aşama 1, 2 ve 3 başlıkları altında yer verilen ilkeler ve basamaklar doğrultusunda çalışmalar yapınız.

Önemli Noktalar

  • Küçük kas becerileri zayıf olan çocuklar için küçük kas becerilerinin taklidine yönelik çalışmalara başlamadan önce egzersiz yapma fırsatları yaratınız.
  • Küçük kas taklit becerilerinin öğretimine yönelik denemelerde çocuğunuzla karşılıklı olarak oturunuz ve model olma sırasında sizin kullandığınız uzvunuz ile çocuğunuzun hareketi gerçekleştirirken kullanacağı uzvunun çapraz olmamasına dikkat ediniz.
  • Küçük kas taklit becerilerinin öğretimine yönelik denemelerde çocuğunuzun başat elini kullanmasını sağlayınız.
  • Her aşamada öğretime tam fiziksel ipucu ile başlayınız ve ipucunu aşamalı olarak silikleştiriniz. İpucunu doğru zamanda silikleştirebilmek üzere belirli aralıklarla mutlaka yoklama denemeleri gerçekleştiriniz.
  • Çocuğunuzun ipuçsuz doğru tepkide bulunma düzeyi arttıkça pekiştirmeyi silikleştiriniz ve ayrımlı pekiştirmeyi uygulayınız.
  • Tüm aşamalar ile genelleme sürecinde çocuğunuz için 5’te 5 (5/5) ya da 10’da 9 (9/10) ipuçsuz doğru tepki ölçütünü hedefleyiniz.
  • Çocuğunuzun öğrendiği küçük kas taklit becerileri arttıkça, karıştırma oturumlarında en az dört taklit becerisine yer veriniz.
  • Karıştırma oturumlarını uygularken ilk zamanlarda öncellikle daha önce çalışılan becerilerden en farklı olanları seçiniz. İlerleyen zamanlarda bu oturumlarda öğrenilen beceriye biraz daha benzeyen becerilere yer veriniz.
  • Üzerinde çalıştığınız taklit becerisinde edinim sağlandıktan hemen sonra genelleme ve kalıcılık çalışmalarına başlayınız.