BÖLÜM 3 - TEMEL BECERİLERİ KAZANDIRMAK

MODÜL 10
YÖNERGELERİ YERİNE GETİRME

Sözel Alıcı Dil Becerilerinin Jestlerle Desteklenmesi

Modül Kazanımları

Bilimsel dayanakları olan etkili uygulamaların kullanıldığı yoğun programlara devam etmelerine rağmen otizm spektrum bozukluğu olan bazı çocuklar sözel iletişim becerilerinde ilerleme gösterememektedir. Daha açık ifade etmek gerekirse, bazı otizmli çocuklar konuşarak kendini ifade etme ve başkaları tarafından söylenenleri anlamayı öğrenmekte güçlük yaşayabilirler. Bu nedenle, sözel iletişim becerileri geliştirilemeyen bu çocuklara konuşmanın yerine kullanabilecekleri alternatif ve destekleyici iletişim becerileri öğretilmektedir. Böylece, gereksinimlerini karşılamak amacıyla konuşmayı gerektiği biçimde kullanamayan otizmli çocuklar, diğerlerine anlatmak istediklerini ifade edebilme ve onların söylediklerini anlayabilme şansına sahip olmaktadır.

Alanyazında sözel iletişim becerileri geliştirilemeyen otizmli bireylere alıcı dil becerilerinin öğretilmesi için resim ve fotoğraflar gibi iki boyutlu nesneler, işaret dili ya da jest ve işaretler gibi görsel uyaranlar kullanılarak sözel iletişim becerilerini öğretmeyi hedefleyen araştırmalar yer almaktadır. Görsel uyaranların algılanması ve işlenmesi genellikle otizmli bireylerin güçlü olduğu alanlardan birisidir. Otizm spektrum bozukluğuna ilişkin alanyazında bu bireylerin genellikle görsel uyaranları işitsel uyaranlara kıyasla daha kolay algıladıkları ve işledikleri belirtilmektedir. Bu, otizmli bireylerin gördüklerini duyduklarından daha iyi anladıkları anlamına gelebilir. Bu nedenle otizmli çocuklara alıcı dil becerilerinin alternatif bir yolla öğretilmesi için görsel uyaranlardan yararlanılmaktadır. Ancak, her zaman olduğu gibi bu konuda da bireysel farklılıkları dikkate almak yerinde olacaktır. İzleyen bölümde, çocuğunuzun sözel alıcı dil becerilerini jestlerle desteklemek üzere gerçekleştirebileceğiniz uygulamalara ilişkin bilgiler yer almaktadır.

Öncellikle çocuğunuza alıcı dil becerilerini sözel yönergelerle, bu modülün daha önceki bölümlerinde anlatılan süreçleri izleyerek öğretmeyi deneyiniz. Ancak, yalnızca sözel yönergeleri kullanarak çocuğunuza hedeflediğiniz sözel alıcı dil becerilerini öğretemediyseniz ya da çocuğunuza birkaç yönergeyi öğrettikten sonra yoğun çabalarınıza rağmen yeni yönergeleri öğretemiyor ve her seferinde başa dönmek durumunda kalıyorsanız aşağıdaki basamakları izleyerek çocuğunuzun sözel alıcı dil becerilerini jest ve işaretlerle destekleyebilirsiniz.

  • İlk olarak çocuğunuza öğretmek istediğiniz yönergeleri belirleyiniz ve bir liste hazırlayınız. Çocuğunuza öğretmek istediğiniz yönergeleri belirlerken çocuğunuzun gereksinimlerini dikkate almayı ve bu yönergelerin çocuğunuz için işlevsel olmasını dikkate almayı unutmayınız.
  • Belirleyeceğiniz yönergeler “Tek Basamaklı Yönergeleri Yerine Getirme Becerilerinin Öğretimi” başlığı altında anlatıldığı gibi öncelikle çocuğunuzla masa başında çalışılabileceğiniz özellikte olmalı; ilerleyen aşamalarda çocuğunuzun performans düzeyine bağlı olarak yönergelerin zorluk düzeyi arttırılmalıdır. Bu amaçla ayakta yapılan, tamamlanması giderek daha uzun süren yönergeler hedefleyebilirsiniz. Ancak, çocuğunuzun bireysel özelliklerini dikkate alarak öncellikle çocuğunuzun bağımsız yaşamına katkı sağlayabilecek nitelikte olan işlevsel alıcı dil becerilerini öğretmeyi hedefleyiniz.
  • Belirlediğiniz her bir yönerge için en uygun işaret ve jesti belirleyiniz. Yönergeler için uygun jest ve işaretleri belirlerken bu yönergeler için toplumda yaygın biçimde kullanılan jest ve işaretleri tercih ediniz. Örneğin, “Ayağa kalk.” ifadesini bir jest ve işaretle desteklemek istediğimizde pek çoğumuz kolumuzu ileri doğru uzatır ve elimizi bileğimizden ya da kolumuzu dirseğimizden avucumuz yukarı bakacak şekilde aşağı-yukarı hareket ettiririz. Toplumda yaygın biçimde kullanılan jest ve işaretleri tercih ettiğinizde çocuğunuzun daha fazla sayıda kişiyle iletişim kurmasına olanak sağlayabilirsiniz. Seçtiğiniz yönergelere uygun jest ve işaretleri belirlerken çevrenizdeki kişileri gözleyebilir, yakınlarınızdan fikir alabilirsiniz.
  • Çocuğunuzla gerçekleştirdiğiniz her öğretim denemesinde çocuğunuza sözel beceri yönergesini, bu yönergeyle eşleştirdiğiniz görsel bir işaret ya da jestle birlikte eşzamanlı olarak sununuz. Örneğin, çocuğunuzla otur yönergesini çalışırken “” yönergesi ile birlikte bir elinizle çocuğunuza oturmasını işaret ediniz. Ya da “Dişlerini fırçala.” yönergesini verirken yönergeyle eşzamanlı olarak elinizi ağız hizasına getiriniz ve sanki elinizde bir diş fırçası varmış; dişlerinizi fırçalıyormuş gibi elinizi aşağı-yukarı hareket ettiriniz.
  • Öğretim denemelerini gerçekleştirirken sözel yönergenizle birlikte her zaman aynı jest ve işareti kullanınız.
  • Tüm öğretim denemelerini “Tek Basamaklı Yönergeleri Yerine Getirme Davranışının Öğretimi” başlığı altında yer alan basamakları izleyerek gerçekleştiriniz. Tek basamaklı yönergeleri yerine getirme becerisinin öğretimi ve sözel alıcı dil becerilerinin jestlerle desteklenmesi sürecindeki tek fark çocuğunuza sunduğunuz sözel beceri yönergesine eklediğiniz jest ve işarettir.

Sözel Yönergelerle Eşleştirilen İşaret ya da Jestlerin Geri Çekilmesi

Çocuğunuz belirli bir süre sözel yönergelerle birlikte jest ve işaretleri kullanmanızın ardından kendisine sunulan tek basamaklı yönergeleri yerine getirme becerisini kazanmış olabilir. Bunu belirleyebilmek üzere sözel yönergelerle eşleştirdiğiniz jestleri ya da işaretleri bir süre sonra ortadan kaldırmayı deneyebilirsiniz.

  • Kullandığınız jest ve mimikleri geri çekmek üzere öncellikle belirli bir süre, yukarıda anlatılan süreci izleyerek her öğretim denemesinde ya da günlük rutin içerisinde sözel beceri yönergesini bu yönergeyle eşleştirdiğiniz görsel bir işaret ya da jestle birlikte sununuz.
  • Ardından değişik zamanlarda, çocuğunuza öğretmeyi hedeflediğiniz yönergeyi herhangi bir jest ya da işaret olmadan, yalnızca sözel beceri yönergesi olarak sununuz. Çocuğunuz belirlediğiniz başarı ölçütünü karşılayıncaya kadar öğretime devam ediniz.
  • Öğretimde diğer becerilerin öğretiminde olduğu gibi çocuğunuz için başarı ölçütünü beş denemenin beşinde (5/5) ya da 10 denemenin dokuzunda (9/10) doğru tepki olarak belirleyiniz.
  • Çocuğunuz jest ve işaret olmaksızın yalnızca sözel beceri yönergesi sunduğunuzda yönergeyi yerine getirmede zorluk yaşıyor, sık sık hata yapıyor ya da yerine getiremiyor ise sözel beceri yönergesi ile birlikte jest ve işarete yer vermeye devam ediniz. Aksi takdirde çocuğunuzun iletişim becerisini sınırlamış ve sizinle iletişim kurma fırsatlarını elinden almış olabilirsiniz. Bu durum etik açıdan uygun olmadığı gibi, davranış sorunları gibi istenmeyen durumlara da neden olabilir. Bazı otizmli çocuklar için bu tür bir görsel desteğin yaşam boyu kullanmanın gerekli olabileceği unutulmamalıdır.
  • Çocuğunuza sözel yönergelerle birlikte sunduğunuz jest ve işaretleri ne kadar süre sonra geri çekmeyi deneyebileceğiniz, üzerinde çalıştığınız alıcı dil becerilerinin ve çocuğunuzun bireysel özellikleriyle yakından ilişkilidir. Bu nedenle, her çocuk için standart bir süre önermek mümkün değildir. Ancak, çocuğunuzun hazır olduğunu düşündüğünüz farklı zamanlarda sözel yönergelerinizi jest ve işaretler olmaksızın sunmayı deneyebilirsiniz.