BÖLÜM 3 - TEMEL BECERİLERİ KAZANDIRMAK

MODÜL 10
YÖNERGELERİ YERİNE GETİRME

Tek Basamaklı Yönergeleri Yerine Getirme Becerisinin Öğretimi

Modül Kazanımları

Tek basamaklı yönergeleri yerine getirme becerisinin öğretimi yedi aşamada açıklanmıştır. Bunun için öncelikle aşağıda yer alan fotoğrafta olduğu gibi çocuğunuzla karşılıklı oturunuz. Her bir aşamanın nasıl gerçekleştirildiğine ilişkin ayrıntılı bilgi izleyen bölümde yer almaktadır. Ek olarak her bir aşamaya ilişkin öğretim basamaklarına ulaşabilirsiniz

Öğretim Aşamaları

Aşama 1:

Otizmli çocuklara taklit, eşleme ve yönergeleri yerine getirme gibi temel becerilerin kazandırılmasında bu becerilerin öğretimi eşzamanlı olarak gerçekleştirilmektedir. Çocuğunuzla yönergeleri yerine getirme becerisini çalışmaya başlarken muhtemelen eşzamanlı olarak taklit becerilerinin öğretimini gerçekleştiriyor ya da planlıyor olacaksınız. Böyle bir durumda yönergeyi yerine getirme becerisinin öğretiminde taklit becerisinin öğretiminde yer verilen becerileri tercih etmeniz öğretimi olumlu etkileyecektir. Taklit becerilerinin öğretimine ilişkin ayrıntılı bilgiyi Modül 11’de bulabilirsiniz.

Örneğin çocuğunuzla hali hazırda çalıştığınız taklit becerisinin “kovaya küp atma” olduğunu düşünelim, böyle bir durumda yönergeleri yerine getirme becerisinin ilk aşamasında da “Kovaya küp at.” yönergesinin yerine getirilmesini çalışabilirsiniz. Bu becerinin öğretimi için bir kova ve küplere ihtiyaç duymaktasınız. Çocuğunuzun kol boyuna uygun yükseklikte olan plastik bir kova ve çocuğunuzun kolay kavrayabileceği büyüklükte ahşap ya da plastik küp hazırlayınız

  • Çocuğunuzla karşılıklı oturunuz.
  • Hazırladığınız kova ve bir adet küpü masanın üzerine çocuğunuzun ulaşabileceği mesafede olacak şekilde yerleştiriniz. Diğer küpleri ise diğer denemelerde kullanmak üzere çocuğunuzun dikkatini çekmeyecek ve kolay ulaşabileceğiniz bir yere yerleştiriniz.
  • Çocuğunuzun dikkatini çektiğiniz ya da dikkatinin sizde olduğu bir anı yakalayınız ve “Kovaya küp at.” diyerek yönergeyi sununuz ve denemeyi başlatınız. Aynı anda çocuğunuzun başat elinin üzerinden tutarak tam fiziksel ipucuyla kovaya küp atmasını sağlayınız. Çocuğunuz küpü kovaya attığı anda önceden belirlenen etkili pekiştireçler ve sosyal/sözel pekiştireçler ile çocuğunuzu pekiştiriniz.
  • Çocuğunuz için belirlediğiniz etkili pekiştireçler sevdiği bir yiyecek ya da içecek, nesne, dönüştürülebilir sembol pekiştireçler ya da etkinlik pekiştireci olabilir. Etkili pekiştireç yiyecek ya da içecek ise çocuğunuza pekiştireci tüketmesi için, bir oyuncak ise oynaması için ya da etkinlik ise gerçekleştirmesi için uygun/kısa bir zaman bırakınız. Böylece bir öğretim denemesini tamamlamış olursunuz.
  • Tüm denemeleri benzer şekilde gerçekleştiriniz.
  • Bir öğretim oturumunu tamamladıktan sonra diğer öğretim oturumuna geçmeden önce 1-2 dakikalık oyun araları veriniz. Diğer denemeleri de benzer şekilde gerçekleştiriniz. Oyun arası vermek üzere son denemeyi gerçekleştirdikten hemen sonra “Oyun zamanı” diyerek çocuğunuzu oyun ortamına yönlendiriniz. Ancak oyun zamanını mutlaka çocuğunuz denemeyi başarılı bir şekilde tamamladığında veriniz. Çocuğunuzun yanlış tepkide bulunduğu, tepkide bulunmadığı ya da ağlama, bağırma, nesneleri yere atma gibi problem davranışlar sergilediği bir denemenin ardından oyun zamanı vermemeniz gerekmektedir. Oyun zamanı sona erdiğinde yeni bir öğretim oturumu için çocuğunuzu tekrar öğretim alanına yönlendiriniz.
  • Bu aşamada çocuğunuz için başarı ölçütü üst üste beş denemenin beşinde (5/5) ya da 10 denemenin 9’unda (9/10) “Kovaya küp at.” yönergesini bağımsız olarak yerine getirmesidir. Çocuğunuz belirlediğiniz başarı ölçütünü karşılayıncaya kadar yukarıda açıklandığı gibi denemeler düzenleyerek öğretime devam ediniz. Çocuğunuzun performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz.

Çocuğunuz performans düzeyi ilerledikçe daha az ipucuna ihtiyaç duyacaktır. Bu nedenle denemeler ilerledikçe kullandığınız ipuçlarını aşamalı olarak silikleştiriniz. “Kovaya küp at.” yönergesinin yerine getirilmesinin öğretimine tam fiziksel ipucuyla başlayınız, aşamalı olarak kısmi fiziksel ipucu, gölge olma ve jest ipucu kullanarak ipucunu silikleştirebilirsiniz. Silikleştirmeyi çocuğunuzun özelliklerine ve performans düzeyine bağlı olarak 3-4 denemede bir yapabilirsiniz. İpuçlarını nasıl silikleştirebileceğinize ilişkin örnek izleyen satırlarda yer almaktadır:

  • Çocuğunuzun başat elinin üzerinden tutarak küpü kaldırıp kovaya attırınız (Tam fiziksel ipucu).
  • Çocuğunuzun başat elini bileğinden ya da kolundan tutarak küpü kaldırıp kovaya attırınız (Kısmi fiziksel ipucu).
  • Çocuğunuzun bileğinin ya da kolunun üzerinden hafifçe dokunarak küpü kaldırıp kovaya attırınız (Kısmi fiziksel ipucu)

İpucunu silikleştirme sürecinde çocuğunuzun öğrenme hızına ve özelliklerine bağlı olarak daha az sayıda ya da daha fazla sayıda basamağa yer verebilirsiniz. Örneğin çocuğunuzun özelliğine bağlı olarak gerektiğinde parmağınızla küpü işaret ederek ve ardından gözlerinizle küpü işaret ederek jestsel ipucu kullanabilirsiniz. Öğretim sırasında her 3-4 denemeden sonra ipucunda silikleştirme yaparak bir sonraki ipucu düzeyini kullanmaya başlayabilirsiniz.

Çocuğunuzun bu süreçteki doğru tepkilerini pekiştirmeye devam ediniz. Çocuğunuz yanlış tepkide bulunur ya da hiçbir tepkide bulunmaz ise, birkaç saniye bekleyerek denemeyi tekrar gerçekleştiriniz ve en son kullandığınız ipucu düzeyini kullanarak çocuğunuzun kovaya küp atmasını ve yönergeyi yerine getirmesini sağlayınız. Ancak ipucunu tekrar silikleştirmeyi unutmayınız. Eğer yine başarısız olur ise ipucunu gereken hızda verip vermediğinizi gözden geçiriniz.

Çocuğunuzun performansı iyileştikçe, pekiştirmeyi silikleştirmeniz ve ayrımlı pekiştirme uygulamanız gerekmektedir. Diğer taraftan çocuğunuz ipucu sunulduktan sonra doğru tepkide bulunsa bile pekiştirme sunmayınız. Çocuğunuz yönerge sunmanızın ardından bağımsız olarak kova küpü atar hale geldikten sonra, pekiştirmeyi silikleştirilebilirsiniz. Örneğin, öğretimin başında her denemede pekiştireç sunarken; ilerleyen oturumlarda iki deneme sonunda ve ardından üç deneme sonunda pekiştirme yapacak şekilde öğretimi gerçekleştirebilirsiniz.

Öğretim gerçekleştirirken ipuçlarını ve pekiştirmeyi ne zaman silikleştirmeniz gerektiğini belirleyebilmek için arada bir yoklama denemesi gerçekleştiriniz. Yoklama denemelerinde çocuğun herhangi bir ipucu olmaksızın performansının ne olduğu belirlenir. Yoklama denemesi öğretim denemesine benzer şekilde gerçekleştirilmekte ancak çocuğa herhangi bir ipucu sunulmamaktadır. Bu denemede amaç çocuğunuzun herhangi bir ipucu sunulmadığında çocuğunuzun “Kovaya küp at.” yönergesine tepki verip vermediğinin belirlenmesidir. Örneğin 3-4 deneme gerçekleştirdikten sonra, çocuğunuza “Kovaya küp at.” diyerek yönergeyi sununuz  ve herhangi bir ipucu sunmadan çocuğunuzun tepki vermesi için 5-6 saniye bekleyiniz. Çocuğunuz bu süre içerisinde kovaya küp atmaz ise en son kullandığınız ipucunu kullanarak çocuğunuzun doğru tepkide bulunmasını sağlayınız.

Çocuğunuz belirlediğiniz başarı ölçütünü karşılayıncaya kadar öğretime devam ediniz. Çocuğunuz Aşama 1’de başarı ölçütünü karşıladıktan sonra “Kovaya küp at.” yönergesini yerine getirmesi için genelleme ve kalıcılık çalışmalarını gerçekleştirirken, Aşama 2’ye geçiniz. Çocuğunuzla Aşama 1’yi uygulamadan önce örnek uygulama videosunu izleyebilirsiniz.

Aşama 2

Çocuğunuza öğretimini hedeflediğiniz ikinci yönergenin içerdiği sözlerin, tonlamanın ve karşılık geldiği becerinin, birinci yönergeden olabildiğince farklı olması gerekmektedir. Bu aşamada çalışacağınız yönergenin Aşama 1’de olduğu gibi taklit becerilerinin öğretiminde kullanılmış ya da kullanılıyor olan bir beceriyi içermesi öğretimi kolaylaştıracaktır. Örneğin, “Arabayı sür.” yönergesi birinci aşamada öğretimi gerçekleştirilen “Kovaya küp at.” yönergesinden oldukça farklıdır ve ikinci aşamada öğretimini gerçekleştirmek için oldukça uygundur.

Arabayı sür.” yönergesini yerine getirme becerisini çalışırken tekerlekleri hareket eden oyuncak bir arabaya ihtiyacınız olacak. Öğretimde kullanmak üzere çocuğunuzun eliyle kolay kavrayabileceği büyüklükte olan ve tekerleri hareket eden oyuncak bir araba hazırlayınız. Ancak geri çekildiğinde tekerlekleri kurulan bir oyuncak araba masanın üzerinde çok kolay ve hızlı hareket edebileceğinden öğretimi planladığınız gibi gerçekleştirmenizi zorlaştırabilir. Ayrıca, oyuncak arabanın sesli ya da ışıklı olması çocuğunuzun dikkatini size ve öğretime yönelmesini zorlaştırabilir. Bu nedenle öğretimde kullanacağız oyuncak arabanın bu tür özellikleri olmamasına dikkat ediniz.

  • Arabayı sür.” yönergesini takip etme becerisinin öğretimi için Aşama 1’de açıklandığı gibi çocuğunuzla masa başında karşılıklı olarak oturunuz ve arabayı masanın üzerine koyunuz.
  • Çocuğunuzun dikkatini size yöneltmesini sağlayınız ya da çocuğunuzun dikkatini size yönelttiği bir anda “Arabayı sür.” diyerek yönergeyi sununuz ve denemeyi gerçekleştiriniz.
  • Aşama 1’de açıklandığı gibi öğretim süreci (pekiştirme, pekiştirmenin silikleştirilmesi, ipucu sunma ve ipucunun silikleştirilmesi) ve yoklama sürecine ilişkin basamakları ve önerileri dikkate alarak denemeleri gerçekleştiriniz.
  • Öğretim oturumları arasında oyun zamanı vermeyi unutmayınız. Oyun zamanı verirken ve sonlandırırken Aşama 1’de yer alan açıklama ve önerileri dikkate alınız.
  • Çocuğunuz belirlediğiniz başarı ölçütünü karşılayıncaya kadar öğretime devam ediniz. Çocuğunuzun bu aşamadaki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz.
  • Çocuğunuz Aşama 2’de başarı ölçütünü karşıladıktan sonra “Arabayı sür.” yönergesini yerine getirme becerisine yönelik genelleme ve kalıcılık çalışmalarını gerçekleştirirken, Aşama 3’e geçiniz. Çocuğunuzla Aşama 2’yi uygulamadan önce örnek uygulama videosunu izleyebilirsiniz.

Aşama 3 (Karıştırmalar)

Üçüncü aşamada amaç çocuğunuzun aşama 1 ve 2’de öğrendiği iki ayrı yönergeyi ayırt etmesini ve yerine getirmesini sağlamaktır. Bu aşamada “Kovaya küp at.” ve “Arabayı sür.” yönergelerini yerine getirme denemelerine karışık olarak yer veriniz.

  • Aşama 1’de açıklandığı gibi çocuğunuzla masada karşılıklı oturunuz.
  • Araba, kova ve küpü masanın üzerine aralarında eşit mesafe olacak şekilde yerleştiriniz. Araba, kova ve küpün çocuğunuzun uzanabileceği mesafede olmasına dikkat ediniz.

 

3-3 Denemeleri: İlk önce “Kovaya küp at.” yönergesi üzerine çalışınız. Çocuğunuzla en son öğretim oturumunda “Arabayı sür.” yönergesi üzerinde çalıştığınız için, çocuğunuzun karıştırma aşamasında öncellikle arabaya uzanarak arabayı sürmeye çalışabilir. Bu durumu önleyebilmek üzere “Kovaya küp at.” yönergesini sununuz ve hemen ardından tam fiziksel ipucu ile çocuğunuzun küpü alıp kovaya atmasını ve yönergeyi yerine getirmesini sağlayınız. Ancak izleyen denemelerde ipucunu silikleştiriniz. Çocuğunuz “Kovaya küp at.” yönergesini bağımsız olarak üst üste üç kez yerine getirdikten sonra “Arabayı sür” yönergesinin takibine yönelik denemeler gerçekleştiriniz ve çocuğunuz üç kez üst üste bağımsız olarak yönergeyi yerine getirene kadar öğretime devam ediniz. Çocuğunuz üç kez üst üste bağımsız olarak “Arabayı sür.” yönergesini yerine getirdikten sonra tekrar “Kovaya küp at” yönergesi üzerine çalışınız. Ardından 2-2 denemelerine geçiniz.

2-2 Denemeleri: Bu kez çocuğunuzun üst üste iki kez bağımsız olarak yönergeyi yerine getirmesini hedefleyiniz ve çocuğunuz “Kovaya küp at.” yönergesini üst üste iki kez bağımsız olarak yerine getirdiğinde “Arabayı sür.” yönergesi üzerinde çalışmaya başlayınız ve çocuğunuz üst üste iki kez bağımsız olarak “Arabayı sür.” yönergesini yerine getirinceye kadar öğretime devam ediniz. Çocuğunuz “Arabayı sür.” yönergesini de üst üste iki kez bağımsız olarak yerine getirdiğinde 1-1 denemelerine geçiniz.

1-1 Denemeleri: Çocuğunuzla tekrar “Kovaya küp at.” yönergesi üzerine çalışınız ve çocuğunuz bir kez ipuçsuz olarak yönergeyi yerine getirdiğinde hemen “Arabayı sür.” yönergesi üzerinde çalışınız ve yine ipuçsuz/bağımsız bir tepki hedefleyiniz. Çocuğunuz her bir yönergeyi bir kez ipuçsuz olarak yerine getirdiğinde diğer yönergeyi çalışarak her iki beceriyi dönüşümlü olarak çalışınız.

Çocuğunuzun 3-3; 2-2; 1-1 kuralı ile gerçekleştirilen denemelerdeki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz.

Kestirilemez Sırayla Sunulan Denemeler

Son olarak bu iki yönergeyi kestirilemeyen bir sırayla çalışınız. Aşama 1 ve 2’de olduğu gibi kestirilemez sırayla sunum aşamasında çocuğunuz için başarı ölçütünü beş denemeden beşinde (5/5) ya da 10 denemeden 9’unda (9/10) bağımsız doğru tepki olarak hedefleyiniz. Çocuğunuz belirlediğiniz başarı ölçütünü karşılayıncaya kadar iki yönergeyi kestirilemez sırayla sunmaya devam ediniz. Çocuğunuzun kestirilemez sırayla sunulan denemelerdeki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz. Bu uygulamayla çocuğunuza iki yönergeyi ayırt etmeye yönelik öğretim gerçekleştirmiş olacaksınız. Karıştırma denemelerini gerçekleştirirken, belirli aralıklarla masanın üzerindeki araç-gereçlerin (kova-küp ve araba) yerlerini değiştiriniz ve çocuğunuzun belirlediğiniz başarı ölçütünü bu şekilde karşılıyor olmasını sağlayınız.

Bu aşamada gerçekleştireceğiniz tüm denemeleri Aşama 1’de açıklanan öğretim süreci (ipucu sunma ve ipucunun silikleştirilmesi, pekiştirme ve pekiştirmenin silikleştirilmesi, ayrımlı pekiştirme) ve yoklama sürecine ilişkin basamakları ve önerileri dikkate alarak gerçekleştiriniz.

Çocuğunuz yanlış tepkide bulunur ya da hiçbir tepkide bulunmaz ise pekiştirme yapmayınız. Böyle bir durumda 1-2 dakika bekleyiniz, çocuğunuz dikkatini yönelttiği bir anda yönergeyi sunarak yeni bir deneme başlatınız.

Çocuğunuz yönergeleri yerine getirme becerilerinde hızlı ilerliyor ise 3-3; 2-2 ve 1-1 kuralını uygulamadan doğrudan iki yönergeyi kestirilemez sırayla sunarak çalışabilirsiniz.

Çocuğunuz Aşama 3’de her iki yönergenin kestirilemez sırayla sunulduğu denemelerde belirlediğiniz başarı ölçütünü karşıladıktan sonra Aşama 4’e geçiniz. Çocuğunuzla Aşama 3’ü uygulamadan önce örnek uygulama videosunu izleyiniz.

Aşama 4

Bu aşamada çocuğunuzun yeni bir tek basamaklı yönergeyi yerine getirmesi hedeflenmektedir. Belirleyeceğiniz yönergenin birinci ve ikinci aşamada çalışılan yönergeden tonlama, söyleniş ve yerine getirilecek davranış açısından farklı olması gerekir. Üçüncü yönergenin diğerlerinden farklı olarak nesne olmadan gerçekleştirilen bir davranışı içermesini tercih edebilirsiniz. Örneğin, bu aşama için tek kelimeden oluşan “Alkış yap.” yönergesi uygun olabilir.

Alkış yap.” yönergesini çalışmak üzere çocuğunuzla karşılıklı olarak fotoğrafta sunulan örnekteki gibi oturunuz. Çocuğunuzun dikkatini size yönelttiği bir anı yakalayınız ya da dikkatini size yöneltmesini sağlayınız ve Aşama 1’de açıklanan öğretim süreci (ipucu sunma ve ipucunun silikleştirilmesi, pekiştirme ve pekiştirmenin silikleştirilmesi, ayrımlı pekiştirme) ve yoklama sürecine ilişkin basamakları ve önerileri dikkate alarak denemeleri gerçekleştiriniz. Taklit becerilerinde olduğu gibi çocuğunuzun “Alkış yap.” yönergesinin verilmesinin ardından en az iki defa ve en fazla beş defa el çırpma hareketini tekrar ederek yönergeyi yerine getirmesini sağlayınız. Diğer aşamalarda olduğu gibi öğretim oturumları arasında oyun zamanı vermeyi unutmayınız. Oyun zamanı verme ve oyun zamanı sonlandırmada Aşama 1’de yer alan açıklama ve önerileri dikkate alınız.

 

Çocuğunuz “Alkış yap.” yönergesinde belirlediğiniz başarı ölçütünü karşılayıncaya kadar öğretime devam ediniz. Çocuğunuz başarı ölçütünü karşıladıktan sonra bu beceride genelleme ve kalıcılık çalışmalarını gerçekleştirirken, Aşama 5’e geçiniz. Çocuğunuzla Aşama 4’ü uygulamadan önce örnek uygulama videosunu izleyiniz.

 

Aşama 5 (Karıştırmalar)

Bu aşamada çocuğunuzun Aşama 3’de öğrendiği “Alkış yap.” yönergesi ile Aşama 1’de öğrendiği “Kovaya küp at.” yönergesi ve Aşama 2’de öğrendiği “Arabayı sür.” yönergesini karıştırınız.

Yönergeleri karıştırma uygulamasında ilk önce birinci yönerge olan “Kovaya küp at.” ve üçüncü yönerge olan “Alkış yap.” yönergelerini birlikte sununuz. Bu iki yönerge için Aşama 3’te açıklanan süreci uygulayınız. Anımsayacağınız gibi, Aşama 3’te yönergelere ilişkin denemeler ilk önce 3-3; 2-2 ve 1-1 kuralıyla ve ardından kestirilemez sırayla uygulanmaktadır. Bu uygulamaları Aşama 3’te belirtilen ilkeler doğrultusunda gerçekleştiriniz.

Çocuğunuz kestirilemez sırayla uygulama basamağında belirlediğiniz başarı ölçütünü karşıladıktan sonra bu kez ikinci yönerge olan “Arabayı sür.” yönergesi ve üçüncü yönerge olan “Alkış yap” yönergesini Aşama 3’te belirtilen ilkeler doğrultusunda karıştırınız.

Son olarak arabayı ve kova ile küpü masanın üzerine uygun şekilde yerleştiriniz. Bu kez Aşama 3’te belirtilen ilkeler doğrultusunda her bir yönerge için 3-3; 2-2 ve 1-1 kuralını uygulayarak karıştırınız. Çocuğunuzun 3-3; 2-2; 1-1 kuralı ile gerçekleştirilen denemelerdeki performansını veri toplama  formunu kullanarak değerlendiriniz. Ardından üç yönergeyi kestirilemez sırayla sunarak karıştırınız. Kestirilemez sırayla uygulama aşamasında çocuğunuz için başarı ölçütünü beş denemenin beşinde (5/5) ya da 10 denemenin 9’unda (9/10) bağımsız doğru tepki olarak belirlemeyi ve öğretim oturumları arasında oyun zamanı vermeyi unutmayınız. Çocuğunuzun kestirilemez sırayla sunulan denemelerdeki performansını veri toplama formunu  kullanarak değerlendiriniz. Çocuğunuz başarı ölçütünü karşıladıktan sonra yeni bir tek basamaklı yönergeyi yerine getirme becerisini çalışmak üzere Aşama 6’ya geçiniz.

Çocuğunuz yönergeleri yerine getirme becerilerinde hızlı ilerliyor ise 3-3; 2-2 ve 1-1 kuralını uygulamadan doğrudan üç yönergeyi kestirilemez sırayla sunarak çalışabilirsiniz.

Çocuğunuzla Aşama 5’i uygulamadan önce örnek uygulama videosunu izleyiniz.

Aşama 6

Bu aşamada yeni bir tek basamaklı yönergeyi yerine getirme becerisi üzerine çalışmaktadır. Çocuğunuz için “Ayağa kalk.” yönergesini belirlediğinizi düşünelim. Bu yönergeyi çalışmak üzere çocuğunuzla karşılıklı olarak oturunuz. Çocuğunuzun dikkatini size yönelttiği bir anı yakalayınız ya da dikkatini size yöneltmesini sağlayınız ve Aşama 1’de açıklanan öğretim süreci (ipucu sunma ve ipucunun silikleştirilmesi, pekiştirme ve pekiştirmenin silikleştirilmesi, ayrımlı pekiştirme) ve yoklama sürecine ilişkin basamakları ve önerileri dikkate alarak denemeleri gerçekleştiriniz. Diğer aşamalarda olduğu gibi öğretim oturumları arasında oyun zamanı vermeyi unutmayınız. Çocuğunuzla “Ayağa kalk.” yönergesini çalışmaya başlamadan önce öğretim oturumu örneği izlemek için videoyu izleyiniz.

 

Öğretime çocuğunuz belirlediğiniz başarı ölçütünü karşılayıncaya kadar devam ediniz. Çocuğunuzun bu aşamadaki performansını veri toplama formunu kullanarak değerlendiriniz 

Çocuğunuz yeni yönergeyi ölçütü karşılar şekilde yerine getirir hale geldiğinde genelleme ve kalıcılık çalışmalarını gerçekleştirirken bir sonraki aşamaya geçebileceğinizi unutmayınız.

Aşama 7 (Karıştırmalar)

Bu aşamada çocuğunuzun Aşama 1, 2, 4 ve 6’da öğrendiği dört yönerge birlikte çalışılarak karıştırılmaktadır. Anımsayacağınız gibi, Aşama 3’te yönergelere ilişkin denemeler ilk önce 3-3; 2-2 ve 1-1 kuralıyla ve ardından kestirilemez sırayla uygulanmaktadır. Bu uygulamaları Aşama 3’te belirtilen ilkeler doğrultusunda gerçekleştiriniz. Çocuğunuzun 3-3; 2-2; 1-1 kuralı ile gerçekleştirilen denemelerdeki performansını veri toplama  formunu kullanarak; kestirilemez sırayla sunulan denemelerdeki performansını ise veri toplama formunu  kullanarak değerlendiriniz.

Yeni Beceriler

Çocuğunuz Aşama 1, 2, 4 ve 6’da öğretimini gerçekleştirdiğiniz iki basamaklı yönergeleri yerine getirmede ustalaştıktan ve Aşama 7’de uyguladığınız karıştırma denemelerinde belirlediğiniz başarı ölçütünü (5/5 ya da 9/10) karşıladıktan sonra yeni yönerge zincirleri oluşturarak iki basamaklı yönergeleri yerine getirme becerisini çalışmaya devam ediniz. Yeni oluşturduğunuz her bir yönerge zinciri için ilk önce Aşama 1’de söz edildiği gibi tek başına çalışınız. Ardından bu yönergeyi daha önce öğretimini gerçekleştirdiğiniz yönergeler ile birlikte sunarak Aşama 5’te olduğu gibi 3-3; 2-2; 1-1 kuralını ve kestirilemez sırayla uygulama sürecini  takip ederek karıştırma sürecini uygulayınız.

Çocuğunuza iki basamaklı taklit becerilerinin öğretiminde yeni beceriler üzerinde çalışmaya başladığınızda aşağıda yer alan önerileri dikkate alınız.

  1. Çocuğunuzla çalışmaya devam ederken yönergeleri giderek zorlaştırınız. Yönergeleri zorlaştırmak üzere aşağıda yer alan önerileri sırayla uygulayınız. Daha önce öğrettiğiniz bir yönergenin ikinci basamağını kullanarak yeni bir yönerge oluşturunuz ve bu yönergeyi çalışınız. Örneğin, “Öpücük ver ve ayağa kalk.” yönergesini oluşturabilirsiniz.
  2. Daha önce öğrettiğiniz bir yönergenin ilk basamağını kullanarak yeni bir yönerge oluşturunuz ve çalışınız. Örneğin, “Alkış yap ve oyuncakları topla.” yönergesini kullanabilirsiniz.

  3. Yönergelerdeki basamakların yerlerini değiştirmeye başlayınız. Örneğin, bazı denemelerde “Bay-bay yap ve mindere otur.” yönergesini sunarken; bazı denemelerde “Mindere otur ve bay-bay yap.” yönergesini sununuz.

  4. Işığı aç ve mindere otur.” yönergesi gibi bir basamağı ya da “Perdeyi aç ve ışığı söndür.” gibi iki basamağı da çocuğunuzun ayağa kalkarak sergileyeceği becerileri içeren yönerge zincirleri oluşturarak bu yönergelere yönelik çalışmalar yapınız.

  5. Çocuğunuzun daha uzun sürede yerine getirebileceği yönergeler oluşturunuz. Örneğin, çocuğunuzun “Yap-bozun parçalarını tak.” yönergesini yerine getirmesi “Burnuna dokun.” yönergesini yerine getirmesinden daha uzun zaman alacaktır. “Yap-bozun parçalarını tak ve resmi boya.” yönergesi gibi uzun sürebilecek iki basamaklı yönergeler oluşturabilirsiniz.

  6. Kovaları iç-içe koy ve bebeğe mama ver.” gibi yönerge zincirleri oluşturarak yönergelerde yer alan sözcük sayılarını giderek arttırınız.

Çocuğunuz toplam 20 farklı yönerge zincirini yerine getirmede edinim ve genelleme düzeyinde beş denemenin beşinde (5/5) ya da 10 denemenin dokuzunda (9/10) ipuçsuz doğru tepki ölçütünü karşılayıncaya kadar iki basamaklı yönergeleri yerine getirme becerisi üzerinde çalışmaya devam etmeniz önerilmektedir.

Çocuğunuzla iki basamaklı yönergeleri yerine getirme becerisinin öğretiminde oluşturabileceğiniz yönerge zinciri örneklerini incelemenizi öneririz. Çocuğunuzla çalışabileceğiniz iki basamaklı yönergeleri bu listeden belirleyebilir ya da yaratıcılığınızı kullanarak ve koşullarınızı değerlendirerek çocuğunuz için daha uygun olabileceğini düşündüğünüz yeni yönerge zincirleri oluşturabilirsiniz.

Genelleme ve Fırsat Öğretimi

Çocuğunuz iki basamaklı alıcı dil becerilerinin öğretiminde belirli bir düzeyde ilerleme sağladıktan sonra öğretmek üzere seçeceğiniz iki basamaklı yönergeleri, farklı ortamlarda ve farklı kişilerin varlığında sergilenebilecek yönergeler belirleyerek çeşitlendirebilirsiniz. Tek basamaklı yönergelerin öğretimi başlığı altında açıklandığı gibi çocuğunuzun belirlediğiniz iki basamaklı yönergeleri doğal ortamlarda yerine getirmesini sağlamaya yönelik fırsatlar yaratmanız becerinin genellenebilmesinde büyük önem taşımaktadır. Örneğin çocuğunuzun odasındaki kitaplara yöneldiğini fark ettiğinizde bu fırsatı değerlendirerek “Kitap seç ve yanıma otur.” şekilde iki basamaklı yönerge verebilirsiniz. Çocuğunuzun yönergeyi yerine getirmesi durumunda birlikte kitabı okumanız ve zaman geçirmeniz ise doğal bir pekiştireç olacaktır. Doğal bağlamda ve ortamda genelleme çalışmalarını gerçekleştirirken çocuğunuz yönergeyi bağımsız olarak sergileyemiyor ise ipucu sunarak çocuğunuzun hata yapmadan, doğru tepkide bulunmasını sağlayabilirsiniz.

Önemli Noktalar

  • Tüm denemelerde çocuğunuz yönerge zincirinin ikinci basamağını da yerine getirdikten sonra onu pekiştiriniz. Çocuğunuz iki basamaklı yönergeleri yerine getirmede ustalaşıncaya kadar yeni bir yönerge zinciri belirlerken daha önceden öğrettiğiniz tek basamaklı yönergelerden yararlanınız.
  • İki basamaklı yönerge takibinin öğretimi sürecinde sık rastlanan bir sorun, çocukların yönergenin tümünü dinlemeden birinci basamağı yapmaya başlamasıdır. Bu durumu önleyebilmek üzere yönergeyi sunarken çocuğunuzun ellerini hafifçe tutabilir ve yönerge biter bitmez bırakabilirsiniz. Ayrıca bu durumu önleyebilmek üzere yönergeyi zincirini oluştururken birinci basamağın nesne ile yapılan  bir beceriyi içermesine dikkat edebilir, yönergenin tümünü sunduktan sonra çocuğunuzun nesneye ulaşmasını sağlayabilirsiniz. Örneğin yönerge zincirinin ilk basamağı için ”Arabayı sür/it.”, ikinci basamağı için ise ” Ayağa kalk.” yönergesine yer verebilir ve çocuğunuzun yönergenin tümünü söyledikten sonra arabaya ulaşmasına izin verebilirsiniz.(”Arabayı sür/it ve ayağa kalk.”).