BÖLÜM 1 - OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞUNU ANLAMAK

MODÜL 1
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU

Otizmin Tedavisi Var Mıdır?

Modül Kazanımları

Otizm spektrum bozukluğunun bilinen etkili bir tedavisi yoktur. Ancak, çeşitli eğitsel ve davranışsal uygulamalar ile kimi biyomedikal tedaviler otizm belirtilerinin iyileştirilmesine ve ortadan kalkmasına yönelik olarak geliştirilmiştir. Eğitsel ve davranışsal uygulamalarla çocuğun bağımsızlaşabilmesi hedeflenirken, biyomedikal (tıbbi) tedavilerde çocuğun otizm belirtilerini kontrol altına alabilme ve aynı zamanda çocukta eşlik eden diğer sağlık sorunlarına (varsa) müdahale amaçlanır. Bu uygulamalardan en üst düzeyde yarar sağlanabilmesi için çocuğun gereksinimleri doğrultusunda planlamalar yapılması ve her şeyden önemlisi bu uygulamalara olabildiğince erken dönemde başlanması bir gerekliliktir. Araştırmalar çocuğun gereksinimlerine yanıt verebilecek nitelikteki uygulamalara erken dönemde başlanmasıyla birlikte önemli gelişmelerin elde edilebildiğini göstermektedir.

Eğitsel ve/veya Davranışsal Uygulamalar:

Otizm spektrum bozukluğu olan pek çok çocukta eğitsel ve davranışsal uygulamalar etkili sonuçlara ulaşılmasını sağlamaktadır. Ancak, ne kadar erken başlanırsa o kadar etkili sonuçlara ulaşılabileceği unutulmamalıdır. Yanı sıra, etkili sonuçlara ulaşabilmek için bu uygulamaların da uzmanlar ve anne-babalar ya da diğer ilgili kişiler tarafından gerçekten olması gerektiği biçimde, diğer bir deyişle yüksek doğruluk düzeyiyle, uygulanması gereklidir. Bu uygulamalarda genellikle oldukça yapılandırılmış beceri kazandırmaya odaklı öğretim veya uygulama oturumları düzenleyerek çocukların dil ve sosyal becerilerini geliştirmenin yanı sıra çocuklarda olumlu davranışların oluşmasına ve gelişmesine destek olmak ve olumsuz davranışların sergilenme olasılığını azaltmak hedeflenir. Bu hedefleri karşılayabilmek üzere bilimsel olarak etkililiği en güçlü biçimde ortaya konmuş olan uygulamalar Uygulamalı Davranış Analizi ilke ve tekniklerine göre geliştirilmiş olan uygulamalardır.

Tıbbi Tedaviler:

Yukarıda da açıklandığı gibi henüz otizm spektrum bozukluğunu ya da belirtilerini sağaltabilecek tıbbi tedavi seçenekleri yoktur. Ancak, bazı tıbbi tedaviler, çoğunlukla psikiyatrik tedaviler, otizm spektrum bozukluğuna eşlik eden kaygı bozukluğu, depresyon ve takıntı-zorlantı (obsessive-compulsive) hastalığı gibi hastalıkların tedavisi ve kontrolü için kullanılmaktadır. İleri düzeyde görülen davranış sorunlarına (örn., kendisine ya da başkalarına zarar verme, davranış kontrol sorunları) müdahale edebilmek üzere ise uzmanlar antipsikotik ilaçların kullanımını önermektedir. Ayrıca, otizmli çocuklarda yaygın olarak görülen epilepsiyi kontrol altına alabilmek için ve Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluk durumunda görülen güdüsel ve hiperaktif davranışları azaltmak ya da kontrol altına almak üzere çeşitli ilaçların önerildiği bilinmektedir.
Tıbbi tedaviler mutlaka ilgili uzman hekim tarafından önerilmeli, ilaç tedavisine başladıktan sonra hekimle olan iletişim sürdürülerek çocuğun düzenli aralıklarla kontrolü sağlanmalıdır. Hekim tarafından önerilmemiş olan tıbbi tedavi seçenekleri hiç bir biçimde dikkate alınmamalıdır.

Uygun Müdahale Nasıl Seçilmelidir?

Çocuğu otizm spektrum tanısı alan aileler tanı alma sürecinin hemen ardından çocukları için uygun olan müdahalenin ne olduğu konusunda karar vermeyle ilgili zorluklar yaşarlar. Bu durum aslında olağandır. Uzmanlar bu konuda ailelere yardımcı olarak ailenin bulunduğu yerleşim yerinde çocuk için en uygun seçeneğin ne olduğu konusunda yardımcı olmalıdır. Uygun seçeneğe karar verirken bir takım noktaların değerlendirilmesi nitelikli hizmete ulaşma konusunda yardımcı olacaktır. Bu noktalar şöyle özetlenebilir:

  • Seçilen program otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara yaşa uygun, anlamlı öğrenme etkinlikleri sunabiliyor olmalıdır. Uygulamaların çocuk yönlendirmeli mi yetişkin yönlendirmeli mi olacağına ilişkin karar çocuğun performansı ve kurumun sahip olduğu kaynaklara göre belirlenebilir. Öncelikle çocuk yönlendirmeli doğal öğretim uygulamalarının kullanımına yer verilmelidir. Yetişkin yönlendirmeli öğretim uygulamaları kullanılmak durumunda olunması gerekiyorsa doğal öğretim uygulamalarının çeşitli unsurlarına yer verilmelidir.
  • Seçilen programlarda uygun olmayan davranışlar için davranışın işlevlerinin belirlenmeli ve uygun olmayan davranış yerine aynı işlevle sonuçlanacak yeni ve olumlu davranışların kazandırılması hedeflenmelidir.
  • Hemen her yaş ve işlevde bulunma düzeyine uygun olarak çocuğun çevresinde işlevsel iletişime yer verilmelidir. İletişim becerilerinin öğretimi tüm gün boyunca devam ettirilmelidir.
  • Akran etkileşimi program hedefleri arasında yer almalıdır. Araştırmalar otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar akranları gözleme yoluyla çeşitli becerileri öğrenebildiklerini göstermektedir. Bu nedenle, akran etkileşimini destekleme programlı biçimde gerçekleştirilmelidir. Ancak, otizmden ileri düzeyde etkilenmiş olan çocuklarda ilk başlarda öğrenmeye hazırlık becerileri ve temel becerilerin öğretimi çalışıldıktan sonra akran etkileşimi kurma ve sürdürme becerisinin öğretimine ilişkin planlamalar gerçekleştirilmelidir.
  • Öğrenilen becerilerin yeni durumlara genellenebilmesini sağlayabilmek için çocuğa sunulan müdahale programlarının vazgeçilmez bir unsuru genellemenin planlanmasıdır. Genellemenin yüksek düzeyde gerçekleşebilmesi öğretimi yapılan davranışların doğal ortamlarda ve durumlarda sergilenmesi desteklenerek sağlanabilir. Bu noktada anne-baba ya da diğer aile bireylerin katılımlarını hedefleyen programlara öncelik verilmesi önemlidir.