BÖLÜM 6 - TOPLUMSAL YAŞAMA KATILIMI SAĞLAMAK

MODÜL 2
OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU OLAN BİREYLERLE İLETİŞİM KURMA

  • Ön Test
  • Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireyler ve Güvenlik Personeli
  • Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerle Etkili İletişim Kurmaya İlişkin Öneriler
  • Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerle Problem Davranışı Önleyici Biçimde İletişim Kurmaya İlişkin Öneriler
  • Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerin Problem Davranışları ve Öfke Nöbetleriyle Başa Çıkabilmeye İlişkin Öneriler
  • Önemli Noktalar
  • Yararlanılan ve Önerilen Kaynaklar
  • Son Test

Formları indirin.pdf

Elif Tekin İftar
Prof.Dr

Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Bireylerle Etkili İletişim Kurmaya İlişkin Öneriler

Modül Kazanımları

  • Bu modülü tamamladığınızda;
  • Çocuk yetiştirme, davranış kontrolü ve öğretim konusunda dikkat edilmesi önerilen temel noktaları açıklayabilecek,
  • Pekiştirmeyi açıklayabilecek,
  • Sembol pekiştirme uygulamasını açıklayabilecek,
  • Şekil verme uygulamasını açıklayabilecek,
  • Eşzamanlı ipucuyla öğretimi açıklayabilecek,
  • Bekleme süreli öğretimi açıklayabilecek,
  • Aşamalı yardımla öğretimi açıklayabilecek,
  • Zincirleme öğretimini açıklayabilecek,
  • Sosyal öykü öğretimini açıklayabilecek,
  • Video modelle öğretimi açıklayabileceksiniz.
  • Uygun mesafeyi koruyunuz: Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler kimi zaman aniden ve hızlı hareket edebilir, fiziksel mesafeyi ayarlamakta güçlük yaşadığından sizin kişisel alanınıza girebilir.Bu durumda fiziksel ipuçları kullanarak, başka bir ifadeyle bireyi kolundan ya da elinden tutarak durması gereken noktaya yönlendiriniz ya da işaret ipuçları kullanarak durması gereken noktayı ona gösteriniz. Bireyin fiziksel olarak yönlendirme kabul etmediği durumlarda ona dokunmayınız ve kendiniz birkaç adım geriye giderek ondan uzaklaşınız. Benzer şekilde onunda kendisine çok fazla yaklaşılmasından ve dokunulmasından hoşlanmadığını unutmayınız. Otizm spektrum bozukluğu olan bireyin üst araması yapılacaksa bu önce bu işlemi neden ve nasıl yapacağınızı bireye açıklayınız. Eğer yanında bireye eşlik eden biri varsa o kişiden bireyin daha az hassas olduğu vücut bölgelerini öğrenerek aramaya oradan başlayınız. Sizi bir başka kişinin üst aramasını yaparken gözlemlemesi ve neler olup bittiğini anlaması için ona fırsat veriniz. Küçük yaştaki otizm spektrum bozukluğu olan bir birey için bu süreci oyunlaştırmaya özen gösteriniz. Önce onun sizin üzerinizi aramasına izin verebilir, ardından siz onun üzerini arayabilirsiniz. Eğer üst aramasının nasıl yapıldığına dair elinizde bir kitapçık ya da broşür varsa bunu onunla paylaşınız. Otizm spektrum bozukluğu olan bireye bu materyali okuması ya da görsellerini incelemesi için zaman tanıyınız.
  • Çevreye alışması için ona zaman veriniz: Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler içinde bulundukları yeni çevrenin güvenilir olduğundan emin olmak için etraftaki nesnelere ve kişilere dokunmak ya da bulundukları ortamı tanımak için etrafta dolaşmak isteyebilirler. Kimi zaman sizin giymiş olduğunuz üniformanız ya da kullandığınız telsiz, detektör gibi cihazlar onların dikkatini çekebilir. Bu gibi durumlarda izin almaksızın size ya da üzerinizde taşıdığınız cihazlara dokunmaya çalışabilirler. Bireye sizi, kullandığınız cihazları ve çevreyi tanıması için zaman ve fırsat veriniz. Bu onun kendini güvende hissetmesini ve sizinle olumlu bir şekilde iletişime geçmesini sağlayacaktır.
  • Sakinleşmesi için ona yardımcı olunuz: Etkileşim ve iletişim sırasında otizm spektrum bozukluğu olan bireyin huzursuzlandığını (örn., kulaklarını kapatarak sallanma hızlı adımlarla volta atar gibi yürüme, anlamsız sesler çıkarma gibi tepkiler) fark ettiğinizde ya da bu bireyler tepkilerini uygun olmayan şekillerde göstermeye başladıklarında sizler onlara sakinleşmeleri için yardımcı olunuz. Bu amaçla yavaş yavaş nefes alma, nefes alarak 1’den 10’a kadar sayma ya da “Sakin ol. Sakinleş” gibi ifadeler kullanarak kendi kendine telkinde bulunma gibi rahatlatıcı teknikleri uygulayarak onlara nasıl rahatlayabilecekleri konusunda model olabilirsiniz.
  • Adı ile hitap ediniz: Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerle iletişime girerken her cümlenin başında göz iletişimi kurarak, başka bir ifadeyle onların gözlerine bakarak, onlara adları ile hitap ediniz. Böylece hem onun sizi anlamasına yardımcı olabilir hem de sizi anlayıp anlamadığını kontrol edebilirsiniz. Sizinle göz iletişimi kurmadığı ya da adı ile hitap ettiğiniz halde duyarsız kaldığı durumlarda çenesine hafifçe dokunarak kafasını size doğru yönlendirebilir ya da onun işaret parmağından tutarak parmağını kendi göz seviyenize getirebilirsiniz. Bu teknikler onun sizinle iletişime geçmesine yardımcı olacaktır. İletişim sırasında göz kontağını sürdürmeye özen gösterirken gözlerinizi onun üzerine odaklamaktan ve ona uzun süre bakmaktan kaçınınız.
  • Uygun ses tonunu kullanınız: Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerle iletişim kurarken sakin ve yumuşak bir ses tonuyla konuşunuz. Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler aşırı yüksek sesten hoşlanmamakta ve daha önce de açıkladığımız gibi yüksek sese kimi zaman uygun olmayan tepkilerde bulunabilmektedirler. Ayrıca, otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin kimi zaman sizin yönergelerinize tepkisiz kalmasının onların sizi duymadığı anlamı taşımadığını da anımsayınız. Unutmayınız ki yüksek sesle konuşmak sizin onlarla kuracağınız iletişimi kolaylaştırmayacak tersine onlarda kaygı, korku gibi olumsuz duygulara ve problem davranışlara neden olabilecektir.
  • Argo ve mecaz anlam taşıyan ifadeler kullanmayınız: Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler mecazları, argo sözcükleri ya da soyut ifadeleri anlamakta zorlanabilmektedirler. Bu nedenle iletişim sırasında açık, net, anlaşılır ve somut ifadeler kullanınız. Örneğin, otizm spektrum bozukluğu olan birey hızlıca güvenlik kontrol noktasından geçmeye çalıştığında “Arkandan atlı mı kovalıyor?”demek yerine “Sakin ol. Yavaş ol.”gibi ifadeler kullanmak bireyin sizi anlamasını sağlayacaktır.
  • Yalnızca bir şeye odaklanınız: Soru sormanız ya da yönerge sunmanız gerektiğinde yalnızca bir şeye odaklanınız ve art arda yönergeler sunmaktan kaçınınız. Bu şekilde sorunuzun ya da yönergenizin onun için karmaşık olmasını önleyebilirsiniz. Örneğin “Çantanı ve telefonunu X-Ray cihazına bırak ve kapıdan geç.” demek yerine ilk önce “Bekle.” diyebilir, ardından “Çantanı buraya koy.” diyerek X-Ray cihazının bandını elinizle gösterebilirsiniz. Çantayı yerleştirdikten sonra ise “Şimdi buradan geç.” diyerek ondan duyarlı kapıdan geçmesini isteyebilirsiniz.
  • Aşina olabileceği yönergeleri kullanınız: Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler sistematik öğretim sürecinde bazı yönergelere daha sık maruz kalmakta; dolayısıyla bu yönergeleri günlük yaşamlarında daha sık yerine getirebilmektedirler. Örneğin “Bana bak.”, “Bekle.”, “…. al.”, “….. bana ver.”gibi ifadeler onların sıkça karşılaştıkları yönergelere örnek olarak gösterilebilir.
  • Belirsizliği azaltınız: Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler belirsizliklerden hoşlanmadıklarından belirsizlik durumlarında uygun olmayan tepkilerde bulanabilirler. Bu nedenle onlara bulunduğu ortamda uymaları gereken kuralları ya da süreci tamamlaması için gerekli olan rutin basamakları açık ve net bir şekilde belirtiniz. Bir sonraki adımda ne olacağını ya da ondan ne istediğinizi açıklayınız. Bunun için görsel desteklerden yararlanabilirsiniz. Örneğin bankadaki işlemleri yapmak için sıramatikten sıra numarası almayı öğrenmiş otizm spektrum bozukluğu olan bir birey, bankadan içeri girdiğinde bu cihazın çalışmadığını görünce ne yapacağına ilişkin belirsizlik yaşayabilir. Bu gibi durumlarda onun durumu ve çözümü kendisinin bulmasını beklemek yerine ona yaklaşarak nerede beklemesi gerektiği, hangi kişiden sonra sıranın kendisine geleceğini gibi basamakları ona açıklayınız.
  • Model olunuz: Otizm spektrum bozukluğu olan bireyin yapmasını isteğiniz davranışları yapabilmesi için ona model olunuz. Örneğin çantasını X-Ray cihazına bırakmasını ve duyarlı kapıdan geçmesini beklediğiniz bireylere “Şimdi beni izle.” diyerek onun dikkatini çekiniz. Sizi takip ettiğinden emin olduğunuzda uygun bir hızda çantanızı X-RAY cihazının bandına yerleştiriniz ve aynı anda “Şimdi çantamı buraya bırakıyorum.” diyerek açıklama yapınız. Ardından duyarlı kapıdan geçiniz ve “Şimdi ben buradan geçiyorum.” diyerek açıklama yapınız. Hemen ardından ise “Şimdi sıra senin. Sen de aynısı yap.” diyerek onunda çantasını X-Ray cihazının bandına bırakmasını ve duyarlı kapıdan geçmesini isteyiniz. Böylece bireye ondan ne yapmasını beklediğinizi gösterecek ve ona model olacaksınız. Bireyin gerçekleştirmesini istediğiniz tüm davranışları önce siz gerçekleştirerek ona model olmaya çalışınız.
  • Tepkide bulunması için ona zaman veriniz: Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler sunduğunuz yönergelere ya da sorduğunuz sorulara anında tepkide bulunamayabilirler. Onlara yönergeleri yerine getirmeleri ya da sorulara yanıt vermeleri için süre tanıyınız. Bu süre 10-15 saniye gibi bir süre olabilir.
  • Yönerge ya da soruyu tekrar ediniz: Bir süre beklemenize rağmen otizm spektrum bozukluğu olan birey yönergelerinize ya da sorularınıza tepkide bulunmazsa açık ve net ifadelerle yönerge ya da sorunuzu tekrarlayınız. Yönerge ya da sorularınız arasında belli bir süre geçmesine özen gösteriniz. Aynı yönerge ya da soruyu art arda defalarca tekrarlamaktan kaçınınız. Ayrıca yönerge ya da sorularınızı daha önce de söz edildiği gibi jest, mimik ve vücut hareketlerinizle destekleyerek sunmaya özen gösteriniz. Yönergelerinizi sunarken olumlu ifadeler kullanınız. Başka bir ifadeyle onlara neyi yapmamaları gerektiğini değil, neyi yapmaları gerektiğini söyleyiniz. Örneğin metroyu kullanan otizm spektrum bozukluğu olan bir bireyin sarı bantla belirlenen alanı ihlal ettiğini gördüğünüzde ona “Sarı çizgiyi geçmek yasak.” demek yerine “Sarı çizginin gerisinde durmalısın.” diyerek duracağı yeri işaret etmeniz bireyin kendisinden beklenilen davranışı yerine getirmesinde daha etkili olacaktır.
  • Görsel desteklerden yararlanınız: Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler öğrenme sürecinde görsel ipuçlarından daha fazla yararlanabilmektedirler. Görsel ipuçları bireye kendisinden beklenen davranışı sergilemesi için yardımcı olan resim, fotoğraf, çizimler ya da yazılı uyaranlardır. Özellikle kalabalık ortamlarda otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin sözel olarak sunduğunuz yönergelerinize anlamlı tepkide bulunması daha da güçleşebilir. Bu nedenle onlardan yapmasını istediğiniz durumlara ilişkin görsel ipuçları sunmanız işinizi kolaylaştıracaktır. Örneğin hava alanlarında kontrol noktasından geçerken kişilerin üzerinde ya da çantasında olması yasaklı nesne ya da ürünlere ilişkin görsel materyaller yer almaktadır. Otizm spektrum bozukluğu olan bir bireyin çantasında bu nesne ya da ürünlerden olduğunu fark ettiğinizde ona bunların neler olduğunu saymak yerine görselleri işaret ederek ondan çantasından ilgili nesne ya da ürünü çıkarmasını isteyebilirsiniz.
  • Ortamı aşırı uyaranlardan arındırınız: Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin duyularının aşırı hassas olduğundan bir önceki modülde ve bu modülün girişinde söz edilmişti. Ortamda bulunan sizin fark etmediğiniz herhangi bir ses, koku ve ışık otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde uygun olmayan birtakım tepkilere neden olabilir. Bu nedenle eğer mümkünse iletişim sırasında ortamı aşırı ses, ışık ve kokudan arındırmaya özen gösteriniz.
  • Pekiştiriniz: Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerle kurduğunuz iletişim süresince onları yönergelere uyduklarında ya da sorularınıza yanıt verdiklerinde ya da uygun davranışlarda bulunduklarında “Aferin sana.”,“Harikasın.”, “Süpersin.”, “…. için teşekkür ederim.” gibi ifadelerle coşkulu bir şekilde pekiştiriniz. Böylece ona yaptığının uygun bir davranış olduğunu ve yaptığından ne kadar mutlu olduğunuzu belirtmiş olacaksınız. Bu tutumunuz yalnızca o an için durumu iyileştirmekle kalmaz ileride benzer durumla karşılaştığında otizm spektrum bozukluğu olan bireyin burada sergilediği olumlu davranışları tekrar sergilemesine de zemin hazırlar. Ancak, bu aşamada fiziksel temas kurmaktan kaçınınız.