BÖLÜM 6 - TOPLUMSAL YAŞAMA KATILIMI SAĞLAMAK

MODÜL 21
KAYNAŞTIRMA

Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocuklar için Uygun Bir Eğitim Ortamı: Kaynaştırma

Modül Kazanımları

Özel gereksinimli çocukların genel eğitim ortamlarına kaynaştırılmaları, Yönetmeliğin beşinci bölümünde “Kaynaştırma/Bütünleştirme Yoluyla Eğitim Uygulamaları” başlığı altında ele alınmaktadır. Bu başlıkta genel olarak kaynaştırma uygulamalarının nasıl yürütüleceği açıklanmakta ve kaynaştırma uygulamalarına “Özel eğitime ihtiyacı olan bireyler kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitimlerini, akranları ile birlikte aynı sınıfta tam zamanlı veya özel eğitim sınıflarında yarı zamanlı olarak da sürdürebilirler.” maddesi ile atıf yapılmaktadır.

Özel gereksinimli çocukların akranları ile birlikte genel eğitim sınıflarında eğitim görmeleri gündeme geldiği zaman, hangi çocukların bu uygulamadan yararlanacakları, bir başka deyişle, hangi çocukların gereksinimlerinin genel eğitim sınıflarında karşılanabileceği sorusu önem kazanmaktadır. Bazı eğitimciler özel gereksinimli çocukların özel eğitim sınıf ve okullarında eğitim görmelerinin onların potansiyellerini azaltacağını, bu nedenle genel eğitim sınıflarına devam etmeleri gerektiğini savunurlar. Bazı eğitimciler ise bazı çocukların, özelliklede çok önemli destek gerektiren kategorisinde yer alan ve yoğun problem davranışları olan otizm spektrum bozukluğu olan çocukların gereksinimlerinin genel eğitim sınıflarında karşılanmasının mümkün olamayacağını savunurlar.

Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların sosyal ve iletişim becerilerinde sınırlılık göstermeleri, sosyal etkileşim için motivasyonlarının olmaması/az olması ve sahip oldukları sınırlı ilgi alanları ile davranış özellikleri nedeniyle kaynaştırma uygulamalarından yararlanamayacakları, hem kendilerinin hem de akranlarının bu uygulamadan istendik düzeyde yarar sağlayamayacakları, öğretmenlerin otizm spektrum bozukluğu olan bir çocuğun yer aldığı sınıfta sınıf yönetimini sağlayamayacakları ve dolayısıyla bu çocukların bireysel eğitim almaları gerektiği yönünde bir algıya yol açmaktadır. Oysaki araştırmalar gerekli düzenlemeler yapıldığında, sınıf öğretmenlerinin konuya ilişkin bilgi ve becerileri artırıldığında ve anne-baba öğretmen işbirliği sağlandığında otizm spektrum bozukluğu olan çocukların genel eğitim sınıflarına devam edebildiklerini, hem onların hem de akranlarının bu uygulamadan yararlanabildiklerini göstermektedir. Ek olarak otizm spektrum bozukluğu olan çocukların kaynaştırılmasına yönelik ülkemizdeki son yasal düzenleme ile bu çocukların akademik, sosyal ve özbakım becerilerinin desteklenmesi amacıyla kolaylaştırıcıların okul ortamında bulunması sağlanmıştır. Bu uygulamanın da çocukların özellikleri nedeniyle genel eğitim ortamlarında yaşayabilecekleri sınırlılıkların en aza indirgenmesinde etkili olacağı düşünülmektedir.

Peki kaynaştırma nedir ve başarıya ulaşması mümkün müdür? Kaynaştırma otizm spektrum bozukluğu olan çocukların yalnızca genel eğitim sınıflarına fiziki olarak yerleştirilmesi demek değildir. Tüm özel gereksinimli çocuklar için olduğu gibi otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için de eğitimin temel amacı, gelişim ve öğrenmeyi desteklemek, problem davranışları ve dolaylı olarak da ailenin stresini ve endişelerini azaltmaktır. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için eğitim, sadece akademik becerilerin kazanılmasını değil, aynı zamanda dil ve iletişim becerileri ile sosyal ve uyumsal becerilerin edinilmesi ve genellenmesini, problem davranışların ise azaltılmasını içermelidir.

Kaynaştırmada sıralanan sonuçların alınması, başka bir ifadeyle kaynaştırmanın başarısı ise bu çocukların bireysel özellikleri ve gereksinimleri dikkate alınarak içerik, süreç ve değerlendirme boyutunda farklılaştırmaların yapılması ve çocukların genel eğitim müfredatına erişimlerinin sağlanması ile mümkün olabilmektedir. Kaynaştırmanın başarıya ulaşmasında kuşkusuz ki genel eğitim öğretmenleri ve okul yöneticilerinin rolü yadsınamaz. Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların özellikleri, öğretim yöntem ve teknikleri, farklılaştırılmış öğretim ve uyarlamalar konusunda bilgi ve beceri sahibi olan genel eğitim öğretmenleri kaynaştırmanın başarısını sağlayacak kilit kişilerdir. Öğretimin farklılaştırılması, bir başka deyişle özel gereksinimli çocuklar için yapılabilecek uyarlamalar konusunda önerilen kaynaktan yararlanabilirsiniz.

Öğretmenlerin yanı sıra okul yöneticilerinin de otizm konusunda bilgi ve deneyime sahip olmaları ve aile ile okul arasında kurulabilecek etkili bir iş birliği kaynaştırma uygulamalarının başarılı olmasında ve çocuk için belirlenen hedeflere ulaşılmasında vazgeçilmez bir öneme sahiptir.

Kaynaştırma uygulamalarının başarısını etkileyen diğer bir unsur çocukların otizmden etkilenme dereceleri ve gereksinim duydukları destek düzeyidir. Daha önce de söz edildiği gibi alanyazın özellikle otizm spektrum bozukluğundan hafif düzeyde etkilenmiş çocuklar için tam zamanlı kaynaştırmanın etkili sonuçlar verdiğini, bu çocukların genel eğitim sınıflarında daha fazla sosyal etkileşim ve iletişim fırsatı yakaladığını, pek çok beceriyi akranlarından gözleyerek öğrenebildiklerini ortaya koymuştur. Yine alanyazın otizm spektrum bozukluğundan etkilenme düzeyine bağlı olarak yoğun düzeyde desteğe gereksinim duyan çocuklar için kaynaştırmanın uygun bir seçenek olamayacağını, bunun yerine eğitimde temel hedefin kaynaştırma yerine, “çocukların gereksinimlerinin en iyi şekilde karşılandığı eğitim ortamlarına yerleştirilmesi” olması gerektiğini vurgulamaktadır.

Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için kaynaştırma uygulamalarının başarısını etkileyen diğer bir unsur bu çocukların grup içinde öğrenme ve bağımsız çalışma becerilerine sahip olup olmadıklarıdır. Çünkü sınıf ortamında öğretmenin bütün çocuklarla ya da küçük bir grupla çalışırken, her çocuğa uzun zaman ayırarak bireysel öğretim yapması mümkün olamayacaktır. Bu nedenle çocukların bir görev üzerinde (sürekli gözetim ve denetim altında olmadan) bağımsız olarak çalışabilmesi gerekmektedir.

Sınıf ortamının özellikleri de otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için kaynaştırma uygulamalarının başarısını etkileyen diğer bir unsurdur. Ortamdaki uyaran çeşitliliği ve yoğunluğu çocukların sınıf içerisinde uyumsuz davranışlar sergilemesini tetikleyebilir. Bu konu için Modül 8’i tekrar incelemenizi öneririz. Örneğin olağan bir sınıfın genel akışı içerisinde zil çalar, öğretmen ödev kağıtları dağıtır, sınıfta şarkı söylenir, farklı materyaller kullanılır, öğretmen şakalar yapar. Bu durumda otizm spektrum bozukluğu olan çocuk, bireysel eğitimde hiç sorun yaşamazken, genel eğitim sınıfında bazı problem davranışlar sergileyebilir. Gürültüden rahatsız olarak kulaklarını kapatabilir, hareketlerden rahatsız olarak anlamsız sesler çıkarabilir ya da öğretilenlere dikkatini vermeyebilir. Bu nedenle otizm spektrum bozukluğu olan çocuk etrafında dikkatini dağıtan birçok uyaran varken, verilen görev/ödev üzerinde çalışmaya devam edebilme becerisine de sahip olmalıdır.

Son olarak, otizm spektrum bozukluğu olan çocukların kaynaştırma uygulamalarındaki başarısını etkileyecek bir diğer unsur çocuk için hazırlanan programdaki hedef davranışların işlevselliği olabilir. Ne yazık ki birçok otizm spektrum bozukluğu olan çocuğun programında takvim yaşlarına uygun olmayan, doğal ortamları için işlevsel olmayan beceriler yer almakta; bu beceriler genellikle doğal olmayan ortamlarda öğretilmektedir. Örneğin oyun becerileri özellikle küçük çocukların hem takvim yaşlarına uygun olan, hem işlevsel olan hem de ev, okul, park gibi doğal ortamlarda kullanılan becerilerdir. Ancak bazı öğretmenler ve aileler oyun becerilerini kavram, dil ve diğer akademik becerilere göre daha az önemli gördüklerinden programda yalnızca bu alanları destekleyici becerilerin öğretimine yer verebilirler. İşlevsel ve yaşa uygun becerileri öğrenmeyen ya da öğrendikleri becerileri doğal ortamlarda kullanamayan çocuklar ise hem genel eğitim okullarına hem de yetişkin yaşamına etkili bir şekilde hazırlanmamış olurlar. Çocuğun içinde bulunduğu gelişim düzeyini de temel alarak hedef davranışlar belirlemek bu bağlamda başarılı sonuçlar verir. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar için uygun hedef davranış belirlemeye ilişkin bilgilerinizi Modül 6’yı okuyarak tazeleyebilirsiniz.

Okul öncesinde yürütülen kaynaştırma uygulamalarına ilişkin uzman görüşü videosunu izleyerek kaynaştırma uygulamalarının erken dönemde başlatılmasının yarattığı etkileri değerlendirebilirsiniz.