BÖLÜM 4: ETKİLEŞİM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

MODÜL 17
İLETİŞİM KURMA VE SOHBET ETME BECERİLERİ

İletişim Becerilerinin Gelişimi

Modül Kazanımları

İletişim, çok genel olarak, başkalarına istek ve görüş gibi mesajlar iletme ve onlardan gelen mesajları anlama süreci olarak açıklanabilir. İletişim denince ilk aklımıza gelen konuşma ve başkalarının konuşmalarını anlama olsa da iletişim yalnızca konuşmadan ibaret değildir. Beden duruşu, jest ve mimikler de iletişim sürecinde mesaj iletmede ve başkalarından gelen mesajları anlamada çok önemli bir rol oynar. Oyuncağı elinden alınan bir bebeğin kollarıyla uzanıp bedenini sallayarak oyuncağa doğru uzanması “oyuncağı geri istiyorum” mesajını iletmek üzere iletişim kurmasına örnek verilebilir. Tablo 1’de, bebeklerin iki yaşa kadar olan iletişim gelişimi özetlenmektedir:

Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocuklarda İletişim

Normal gelişim gösteren çocuklarda iletişim becerileri iletişim becerilerini sergilemekle kazandıkları sosyal pekiştireçlere bağlı olarak hızla gelişir. Ancak, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda sosyal pekiştirme her zaman aynı derecede etkili olmaz. Bu nedenle, otizm spektrum bozukluğu olan  çocuklara işlevsel iletişim becerilerini kazandırmak için, özel öğrenme ortamları ve programları hazırlamak gerekir. Anımsayacağınız gibi,  otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda gözlenen iki temel yetersizlik alanından biri sosyal iletişim ve sosyal etkileşimde sınırlılıklardı. Şimdi otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda bu alanda ortaya çıkan yetersizlik ve sınırlılıkları tekrar hatırlayalım:

Sosyal İletişim ve Sosyal Etkileşim

Normal gelişim gösteren çocuklar ve otizmli çocukların gelişim özelliklerini karşılaştırabilmek amacıyla Modül 1’deki videoları yeniden izlemenizi tavsiye ederiz.

Yukarıda açıklanmış olan özellikler otizmli bireylerde iletişim becerisinde ortaya çıkan yetersizliklerinin çok önemli bir sorun olduğunu ve bu sorunun aşılması için özel öğretim yöntem ve stratejilerinin kullanılması gerektiğini göstermektedir. Bu Modülde, otizmli çocuklarda iletişim becerilerini desteklemek amacıyla uzmanların yanı sıra uygulamacı olarak siz  anne-babaların ve öğretmenlerinde de yürütebileceği bazı pratik çalışmalara ilişkin açıklamalar yer almaktadır.

İletişim Becerilerinin Gelişiminin Desteklenmesinde Kullanılan Stratejiler

Otizmli çocukların iletişim becerilerinin desteklenmesinde uygulamacı olarak siz anne-babalar ve öğretmenler tarafından etkili bir şekilde kullanılabilecek bazı stratejiler yer almaktadır. İzleyen bölümde bu stratejiler sıralanmaktadır.

İlginç nesne ve etkinlikler bulmak: Konuşma konusu olabilecek, çocuğunuzun ilgisini çeken nesne ve etkinlikler bulmaya çalışınız. Bu amaçla çocuğunuzun nesnelere ve etkinliklere yönelik aşırı ilgi alanları varsa, bunlardan yararlanabilirsiniz. Örneğin; çocuğunuzun balıklara karşı aşırı ilgisi varsa sizin için balıklar üzerinde konuşmak için çok uygun bir fırsat olabilir.

Gereksiz sorular sormaktan kaçınmak: Çok ve uzun ve karmaşık dil içeren soru sormak, düşünülenin aksine, dil gelişimine fazlaca bir katkıda bulunmaz. Çocuğunuzla sosyal iletişim becerileri üzerinde çalışmaya başladığınızda başlangıçta çocuğunuzdan yanıt gelmesi için, çocuğunuzu sinirlendirecek derecede ısrarcı olmaktan kaçınınız. Çocuğunuzdan gelen minicik bir karşılığı bile yanıt olarak kabul ediniz, çocuğunuzu pekiştiriniz ve doğru yanıta model olunuz. Örneğin; çocuğunuzdan soruyla ilişkili nesneye ya da olaya bakma, sizinle göz kontağı kurma, gülümseme, ses çıkarma gibi herhangi bir iletişimsel tepki geldiğinde bu tepkiyi sorunuza yanıt olarak kabul ediniz. Bu aşamada size yanıt verdiği için memnun olduğunuzu abartılı biçimde gösterip, “Evet, kedi/elma/top…” diyebilirsiniz.

Çocuğun yaptıklarıyla ilgili yorumlarda bulunmak: Çocuğunuzun neler yaptığını gözleyerek, bu gözlemlerle ilgili yorumlarda bulununuz. Diğer bir deyişle, çocuğunuzun içsel konuşmalarını tahmin ederek, bunları siz söylemeye çalışınız. Örneğin, çocuğunuz bebeğine mama yedirmeye çalışıyorsa “Bebeğin karnı acıkmış.” diyebilirsiniz. Ya da çocuğunuz sessizce arabasıyla oynuyorsa “Iğğn, ığğn, düt, düt.” sesleri çıkararak ona eşlik edebilirsiniz. İletişim becerileri üzerinde çalışırken aynı zamanda ortaya çıkan fırsatlardan faydalanıp taklit becerileri ile ilgili becerileri genelleme çalışmaları da yürütebilirsiniz. Örneğin, çocuğunuz parkta kendi başına bir yere gitmeye kalkıştığında “Dolaşalım.”

Beklemek ve işaret vermek: Çocuğunuzla sohbet ederken, sıra ona geldiğinde, kendisinden karşılık beklediğinizi belirtiniz. Bunu gerçekleştirebilmek üzere yapabilecekleriniz aşağıda sıralanmaktadır.

Bu aşamada çocuğunuz size karşılık verinceye kadar duraklayınız ve çocuğunuzdan hiçbir yanıt gelmeyeceğinden emin oluncaya kadar konuşmaya başlamayınız. İçinizden 1001, 1002, 1003, 1004 ve 1005 diye beşe kadar sayarak süreyi belirleyebilirsiniz. Bu aşamada çocuğunuz hiçbir sözcük kullanmasa bile, çocuğunuzun çıkardığı sesleri ve yaptığı jestleri onun sohbete katılımı olarak kabul ediniz.

  • Sohbete katılmayı pekiştirmek: Çocuğunuz sohbete katıldığında, mutlaka onu pekiştiriniz. Çocuğunuzu pekiştirmek üzere kullanabileceğiniz olası pekiştireçler şu şekilde sıralanabilir:
  • gülümsemek,
  • gıdıklamak,
  • sohbeti hoş bir şekilde sürdürmek,
  • karşılıklı ilgi alanında olan nesnelerle ile ilgili oyunu ve iletişimi devam ettirmek,
  • onaylamak.
  • Abartılı jest, mimik ve ses tonu kullanmak: Çocuğunuzla etkileşim kurarken, tıpkı küçük bir bebekle oynuyor gibi jest, mimik ve ses tonunuzu olabildiğince oyuncaklarla destekleyiniz. Bunu yapmanızın iki temel yararı olacaktır:
  • Çocuğunuzun, sizin söylediklerinizi anlama olasılığını arttırabilirsiniz.
  • Çocuğunuzun ilgisini çekebilirsiniz.
  • Model olmak: Çocuğunuzun yanlışlarını düzeltmek yerine, ona model olmaya çalışınız. Örneğin, çocuğunuz “Tağs” dediğinde; “Hayır, tavşan. Söyle bakayım: Tav-şan” demek yerine, “Evet, tavşan, tav-şan.” demeyi deneyiniz.
  • Kısa ve anlaşılır konuşmak: Konuşmanızı, çocuğunuzun dil gelişimi düzeyine uygun şekilde basitleştiriniz. Örneğin, çocuğunuzun dil gelişimi tek sözcük düzeyindeyse, siz de birkaç sözcüklük cümleler kurmaya çalışınız. Ayrıca, biraz yavaş konuşmaya ve bir cümleden diğerine geçerken kısa bir ara vermeye özen gösteriniz.
  • İletişim için fırsat yaratmak: Herhangi bir durumda çocuğunuzun öncelikle ne isteyebileceğini tahmin ediniz ve çocuğunuzun bu nesneye ulaşmasını bir süre engelleyiniz. Çocuğunuz nesneyle ilgili bir iletişimsel girişimde bulunduğunda, nesneye ulaşmasını sağlayınız. Bir diğer deyişle, fırsat öğretimi sürecini uygulayınız. Çocuğunuzun istediğini gözlemlediğiniz nesneyi ya da yiyecek-içeceği çocuğunuza gösteriniz ve doğru davranışa model olunuz (örn., “Su ver.”). Çocuğunuz kabul edilebilir bir jest ya da söz kullanarak iletişime geçtiğinde hiç beklemeden sosyal pekiştireç ile birlikte istediği nesneye/yiyeceğe-içeceğe ulaşmasını sağlayınız. Fırsat öğretimine ilişkin ayrıntılı bilgiye izleyen bölümde yer verilmektedir.

Günlük yaşamında ortamın çocuğunuzun istediği her şeye ulaşabileceği bir şekilde düzenlenmiş olması çocuğunuzun iletişim kurmasını gerektirmeyecektir. Böyle bir ortamın çocuğunuzun bir şeyler istemek için sizinle iletişim başlatma fırsatlarını ortadan kaldıracağını ve bu fırsatların çocuğunuzun iletişim becerilerini geliştirmede çok önemli olacağını unutmayınız.

  • Konuşmayı eğlenceli hale getirmek: Çocuğunuzla konuşurken rahat, mutlu ve neşeli olunuz. Ayrıca, konuşma sırasında çocuğunuzun ilgisini çeken sözcüklere yer vermeye özen gösteriniz.