BÖLÜM 3: TEMEL BECERİLERİ KAZANDIRMAK

MODÜL 14
ETKİNLİK ÇİZELGESİ TAKİP ETME VE SEÇİM YAPMA

Seçim Yapma ve Tercih Bildirme

Modül Kazanımları

Seçim ve tercih yapma birbirinin yerine kullanılan ancak farklılıklar gösteren iki kavramdır. Seçim yapma, bireyin daha önce bildiği, tanıdığı seçenekler arasından tercih ettiği birini seçmesidir. Örneğin, çocuk çikolatayı, jelibonu ve krakeri daha önceden tatmış ve bu yiyeceklerin tadını biliyorsa bunların arasından seçim yapması istendiğinde çikolatayı tercih etmesi seçim yapma eylemine işaret eder.

Seçim yapma uygulamaları; çocuklara seçenekler sunmayı (örn., boş zaman etkinliği olarak top oynama ve yap-boz yapma seçeneklerini sunmak), kendi tercihlerini belirtmelerine fırsat vermeyi (örn.,, sunulan boş zaman etkinliklerinden birini seçmesini istemek) ve sonrasında da seçtikleri nesnelere veya etkinliklere ulaşmalarını sağlamayı (örn.,, çocuk top oynamayı seçtiyse top oynamasını sağlamak) kapsamaktadır. Seçim yapma uygulamalarının son aşaması olan çocukların seçtikleri/istedikleri nesnelere ve etkinliklere ulaşmalarını sağlamak aynı zamanda doğal bir pekiştireç olup pekiştirici işleve sahiptir. Bu uygulamaların başarılı olabilmesi için son aşamada sözü edildiği gibi çocuğunuzun tercih ettiği nesneye ya da etkinliğe hemen ulaşmasını sağlamanız gerekmektedir. Çocuğunuzun tercih ettiği nesneye ya da etkinliğe ulaşmasını geciktirirseniz çocuğunuz yaptığı seçime ilişkin neden-sonuç ilişkisi kurmakta zorlanacak ve seçim fırsatları sunmak anlamsız hale gelecektir.

Seçim Yapma Becerisinin Önemi

Tüm bireyler gibi otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar da kendi kararlarını verebilme ve seçim yapabilme hakkına sahiptir. Ancak, bir duruma ilişkin karşılarına çıkan seçenekleri değerlendirme ve seçim yapma becerilerinde sınırlılıklar gösterebilmektedir. Seçenekleri değerlendirme ve seçim yapma becerilerinde yaşanan bu sınırlılıklar otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar da dâhil olmak üzere tüm özel gereksinimli bireylerin, özel eğitimin nihai amacı olan, bağımsız bir yaşam sürebilme amacına ulaşabilmelerinin önüne geçmektedir. Özel gereksinimli bireylerin bu nihai amaca ulaşabilmelerini sağlamanın tek yolu onlara kendi yaşam sorumluluklarını almaları için gereksinim duydukları becerileri kazandırmaktır.

Yaşam sorumluluğunu alma, bireylerin kendi yaşamları üzerinde kontrol sağlama ve yaşamlarını yönlendirme becerilerine sahip olmaları olarak tanımlanmaktadır. Yaşam sorumluluğunu alma içinde seçim yapma, karar verme ve problem çözme gibi önemli beceriler yer almaktadır. Seçim yapma, bireylerin kendi istekleri, inançları, değerleri ve gereksinimleri doğrultusunda çeşitli seçenekler arasından seçimlerini belirterek ve kendi kararlarını vermelerini sağlayarak onların yaşam kalitelerini arttırmaktadır. Bu nedenle, seçim yapma yaşam sorumluluğunu alma içinde yer alan becerilerden belki de en önemlisidir.

Seçim yapma üzerine odaklanan araştırmalar da otizm spektrum bozukluğu olan çocuklara seçim yapma becerilerinin kazandırılmasının ve seçim yapma fırsatlarının verilmesinin problem davranışları azaltma ve etkinlikle meşgul olma davranışlarını arttırmada etkili olduğunu göstermektedir. Ek olarak araştırmalar seçim yapmanın bilimsel dayanaklı bazı uygulamalar (örn., temel tepki öğretimi, olumlu davranışsal destek) içinde yer aldığını ya da bu uygulamalarla (örn., etkinlik çizelgeleri, söyle-yap uyumu öğretimi) bir arada kullanıldığını; sözü edilen uygulamaların da otizmli çocuklara iletişim becerileri, özbakım becerileri, bağımsız yaşam becerileri gibi farklı becerilerin öğretiminde etkili olduğunu ortaya koymaktadır.Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için seçim yapmakonulu makaleyi okumanızı öneririz.

Seçim Fırsatları Sunulması ve Yararları

Seçim fırsatları, çocuğa iki veya daha fazla etkinlik, yiyecek, araç, oyuncak gibi etkinlik ya da nesneler arasından seçim yapma olanağının sağlandığı durumlar olarak tanımlanmaktadır. Bu amaçla çocuğunuzun önüne farklı türde iki yap-boz koyarak“Hangisiyle oynamak istersin?”diyebilir ya da yap-bozların her birini göstererek “Bunu mu yoksa bunu mu yapmak istersin?” diyebilirsiniz. Seçim fırsatları sunarken kullanacağınız yönergeler ve çocuğunuzdan seçimini göstermesi için beklediğiniz tepkileri çocuğunuzun dil ve iletişim becerilerine ilişkin performansı başta olmak üzere bireysel özelliklerini dikkate alarak belirlemelisiniz. Aşağıda seçim fırsatlarının sunulmasına ilişkin örnekler yer almaktadır.

Seçim yapma becerisinin gerçekleşmesinde bireyin özellikleri ve performansı oldukça önemlidir. Alıcı ve ifade edici dilde sınırlılıklar gösteren çocuğunuza, seçenekleri göstermeden “Kırmızı renkli kolları kısa olan gömleğini mi yoksa sarı çizgili tişörtünü mü giymek istersin?” diyerek seçim fırsatı sunduğunuzda çocuğunuzun sizi anlaması ve dolayısıyla tepkide bulunması mümkün olamayabilir. Ancak çocuğunuza gömlek ve tişörtü işaret ederek ya da göstererek “Bunu mu yoksa bunumu giymek istersin?” diye sorduğunuzda sizi anlaması ve tepkide bulunması kolaylaşacak, dolayısıyla, seçim yapabilme olasılığı artacaktır. Seçim yapma çalışmaları sırasında çocuğunuzun bireysel özelliklerine göre aşağıda sıralanan durumlardan birini tercih edebilirsiniz.

  • Sözel olarak soru sorma: Bu amaçla çocuğunuza, “Meyveli süt mü yoksa meyve suyu mu istersin?” diye sorabilirsiniz.
  • Seçenekleri göstererek soru sorma: Çocuğunuza meyveli sütü göstererek “Bunu mu…”, ardından meyve suyunu göstererek “Bunu mu istersin?” diye sorarak ondan seçim yapmasını isteyebilirsiniz.
  • Seçeneklerin görsel temsillerini göstererek sorma: Seçeneklerin somut hallerini sunmanızın mümkün olmadığı durumlarda seçeneklerin görsel temsillerini kullanabilirsiniz. Bu amaçla çocuğunuza meyveli süt ve meyve suyu resimlerini göstererek “Hangisini istersin?” ya da “Bunu mu yoksa bunu mu istersin?”

Çocuğunuza seçim yapma fırsatları sunmadan önce örnek uygulama videosunu izleyiniz.

Modül 8’de de açıklandığı gibi otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar günlük rutinlerinin bozulmasına, değişikliklere ve yeni nesne ya da etkinliklere direnç gösterebilmekte, bu gibi durumlarda problem davranışlar sergileyebilmektedir. Çocukların bu durumlara uyum sağlayabilmeleri için değişikliklere hazırlanmaları gerekmektedir. Seçim fırsatları sıralanan özellikleri nedeniyle otizmli çocukların değişikliklere hazırlanmasında etkili bir şekilde kullanılabilir.

  • Seçim fırsatları çocuklara yapılacak etkinliklere, bir etkinlikte kullanılacak araçlara, etkinliklerin hangi sırayla yapılacağına, nerede yapılacağına ve ne zaman yapılacağına ilişkin ön bilgi sunar.
  • Seçim fırsatları çocukların tercih ettikleri nesne ya da etkinliklere ulaşmalarını sağlar; dolayısıyla, doğal pekiştirme işlevi görerek çocukların performansını olumlu etkiler.
  • Seçim fırsatları sunan kişiyle çocuk arasında daha olumlu etkileşimlerin kurulmasına zemin hazırlar.

Seçim fırsatları sunma uygulamalarının başarılı olabilmesi için seçeneklerin çocukların tercihlerine göre oluşturulması; dolayısıyla, çocukların tercihlerinin belirlenmesi gerekir. Bu amaçla tercih değerlendirmesi yapılır.

Tercih Değerlendirmesi

Çocuğun tercihlerinin bilinmesi ve bu tercihler dikkate alınarak seçim fırsatlarının sunulması oldukça önemlidir. Bu durumu bir örnek üzerinden açıklayalım. Kraker ve kekten hoşlanmayan çocuğunuza seçim yapması için bu yiyecekleri sunduğunuzu ve ondan bu iki yiyecek arasından seçim yapmasını istediğinizi düşünelim. Böyle bir durumda çocuğunuzun bu yiyeceklerden hiçbirini seçmemesi beklendik, seçim fırsatları sunmanız anlamsız bir durum olacak; uygulamanızın amacına ulaşması ise mümkün olmayacaktır. Dolayısıyla, seçim yapma uygulamalarının etkililiğinin seçim fırsatlarının çocuğun tercihlerine göre oluşturulmasına bağlı olduğunu söylemek de yanlış olmayacaktır. Sıralanan durumlara ek olarak tercih değerlendirmesi yapılmasının üç önemli nedeni bulunmaktadır. Bu nedenler şöyle sıralanabilir:

  1. Tercih değerlendirmesi sonucunda sunulan seçenekler çocuğun kendi kararlarını vermesini sağlayarak yaşam kalitesini artırabilir. Çocuğun tercihleri bilinirse sunulacak seçim fırsatları onun her zaman tercih edeceği seçeneklerden oluşturulabilir ve çocuğun yaptığı seçimlerle kendi tercihlerine ulaşması sağlanarak daha mutlu ve iyi bir yaşam sürmesinin önü açılabilir. Örneğin, çocuğunuzun restorana gittiğinde menüdeki yiyecekler arasından sevdiği yiyeceği seçmesi toplumsal ortamlarda bağımsız olarak hareket etmesine olanak sağlayarak onun yaşam kalitesinin artmasına yardımcı olacaktır.
  2. Eğitimde yer alacak etkinlikler ve araçlara ilişkin planlamanın çocuğun tercihlerine göre yapılması çocuğun etkinliklere etkin katılımını sağlayabilir, öğretimin etkililiğini artırabilir ve olası davranış problemlerinin önüne geçebilir ya da var olan davranış problemlerinde azalmaya neden olabilir. Örneğin, çocuğunuz bebekleri çok seviyor ise,çocuğunuza duyu organlarını öğretmek için onun tercih ettiği bebek üzerinde çalışmalarınızı sürdürerek çocuğunuzun daha kısa sürede daha keyifli bir şekilde öğrenmesini sağlayabilirsiniz.
  3. Tercih değerlendirmesi günlük yaşamda sunulabilecek çeşitli seçeneklere aşinalık oluşturmak için de gereklidir. Örneğin, çocuğunuz yalnızca çikolatanın tadını biliyorsa çocuğunuzun gofret, kek, kraker gibi seçenekler arasından çikolatayı tercih etmesi olağan bir durumdur. Oysaki gofretin, kekin ya da krakerin tadını bilmesi bu durumu değiştirebilir. Bu da çocuğunuzun farklı seçeneklere aşina olmasını sağlamakla, başka bir ifadeyle tercihlerde çeşitlilik yaratmakla mümkün olabilir. Örneğin, çikolatayı seven çocuğun sütlü çikolata içeren gofrete ilişkin tercih geliştirmesi kolaylaşabilir.

Tercih değerlendirmesinin sistematik yapılması oldukça önemlidir. Sistematik değerlendirme yapılabilmesi için bazı temel öğeler bulunmaktadır. Bu öğeler ve aralarındaki ilişkiler Şekil 2’de ayrıntılı olarak sunulmakta; akışta yer alan bilgi toplama, tekli uyaran sunumu, tepkileri kaydetme ve tepkilere dayalı uyaran sınıflaması yapma öğeleri izleyen bölümde ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.

*“Stafford, A. M. (2005). Choicemaking: A strategyforstudentswith severe disabilities. ExceptionalChildren, 37(6), 12-17.” kaynağından uyarlanmıştır.

 

Bilgi Toplama:Tercih değerlendirmesinde ilk aşama, çocuğun günlük rutinler sırasında içinde olmaktan hoşlandığı ortamları, yapmayı sevdiği etkinlikleri, elde etmek istediği nesneleri belirlemek amaçlı ailelerden, öğretmenlerden bilgi almak ve çocuğu farklı ortamlarda gözlemektir.

Tekli Uyaran Sunumu: Bu aşamada çocuğa bağlama uygun yiyecek ve nesnelerden oluşan seçenekler tekli olarak sunulur. Örneğin çocuğunuza kraker vererek çocuğunuzun krakeri yiyip yemediği ya da masanın üzerine konulan krakere uzanıp uzanmadığını gözlemleyebilirsiniz.

Tepkileri Kaydetme: Üçüncü aşama ise sunulan seçenekler karşısında çocuğun tepkilerini belirlemek ve kaydetmektir. Böylece, çocuğun hoşlandığı ve hoşlanmadığı ortamlar, nesneler ve etkinlikler belirlenebilir. Çocuk kendisine sunulan seçeneklere kabul etme ve reddetme olmak üzere iki şekilde tepkide bulunabilir. Çocuğun kendisine sunulan yiyeceği 5 sn içinde ağzına alması ve tüketmesi ya da sunulan nesneyi 5 sn içinde kavraması ve bu süre boyunca nesneyle ilgilenmeye devam etmesi kabul etme tepkisi olarak kaydedilebilir. Çocuğun 5 sn içinde sunulan yiyeceği ağzına almaması, aldıysa tüketmeden tükürmesi, sunulan nesneleri fırlatması, nesne ile hiç ilgilenmemesi ya da nesneye ilişkin olumsuz yüz ifadeleri sergilemesi ya da sesler çıkarması ise reddetme tepkisi olarak kaydedilir.Çocuğun tepkilerine bağlı olarak uyaranlardan hangisi/hangilerinin tercih edilen, kayıtsız kalınan (nötr olunan) ve tercih edilmeyen olduklarına ilişkin bir sınıflama yapılması mümkün olmaktadır.

Tepkilere Dayalı Uyaran Sınıflaması Yapma: Yiyeceklerin ve nesnelerin tercih edilen, kayıtsız kalınan ve tercih edilmeyen olarak sınıflandırılması yapılırken bu sınıflama içinde hangi yiyeceklerin ve nesnelerin yer alacağına ilişkin belli ölçütler belirlenerek değerlendirme yapılmaktadır. Bu ölçütlere aşağıda yer verilmiştir:

Ölçütlerin net olarak karşılanamaması durumunda ise, değerlendirmede kullanılan yiyecek/nesne yerine farklı bir uyaran tercih değerlendirmesi yapılır.Örneğin, çocuğunuz bir oyuncak için %30’luk (10 denemenin en fazla 3 üçünde) bir kabul etme tepkisi gösterirse, bu oran hiçbir kategoriye konulamaz.Böyle bir durumda başka bir oyuncak seçilerek değerlendirme yapılmalıdır.

Tepkilerin kaydedilmesi ve sınıflandırılması sonucunda çocuğun tercih ettiği,kayıtsız kaldığı ve tercih etmediği yiyecekler ve nesnelerin belirlenmesi çocuk için seçim fırsatları oluşturulurken farklı seçim fırsatı grupları oluşturulmasını olanaklı kılar.  Örneğin, ikili grup olarak seçenekler oluşturacaksanız bir tercih edilen bir edilmeyen seçenek arasından seçim fırsatı sunabileceğiniz gibi iki tercih edilen seçenek arasından da en çok tercih edilenin hangisi olduğunu belirleyebilmek üzere seçim fırsatı sunabilirsiniz.

Ayrıca, tercih değerlendirmesi yaparken seçeneklerin basitten zora doğru sıralanması, tek uyaranlı değerlendirmelerin yanı sıra iki, üç, dört, beş, altı uyaranlı değerlendirmeler yapılması ve çocuğun seçim yapabilme önkoşul becerisine sahip olabilmesi gerekir. Eğer çocuğunuz bu beceriye sahip değilse öncelikle bu becerinin öğretimine yer vermelisiniz.